Адзін з галоўных паэтаў «Новай хвалі», дысідэнт, літаратуразнаўца і перакладчык Станіслаў Бараньчак прадстаўлены ў гэтай падборцы толькі часткова. Нават улічваючы яго заўчасную смерць ад хваробы Паркінсона, ён пакінуў пасля сябе велізарную і разнастайную спадчыну. Аднак менавіта гэты кароткая падборка уключае тэксты, якія даследуюць свабоду і яе жыццё ў мове: сілу слоў, іх небяспеку і небяспеку выкарыстання іх у эгаістычных мэтах. Мова Бараньчака, часам гнуткая, часам адназначная і строгая, тут не з’яўляецца інструментам. Яна — аб’ект вывучэння і ўважлівага разгляду. Бараньчак не давярае словам, але яшчэ менш ён давярае сацыяльным і палітычным сітуацыям, якія сціраюць сэнс слоў. Ён выступае супраць моўнага і мышачнага аўтаматызму і з лютасцю разбурае любую магчымасць моўнай банальнасці, любое слова, сэнс якога прытуплены.

пераклад з польскай Ліза Херэш і М. Дунай-Гверц

Акрэсленая эпоха

Мы жывём у акрэсленую эпоху (адкашліваецца) і з гэтага
трэба здаваць, ці няпраўда, сабе з усёй яснасцю.
Справу. Мы жывём у (бульканне
з графіна) акрэсленую, ці няпраўда,
эпоху, у эпоху
пастаянных высілкаў, у
эпоху нарастаюшчых і абвастраюшчыхся і
так далей (сёрбае), ці няпраўда, канфліктаў.
Мы жывём у акрэсленую э (звон адстаўленай
шклянкі) поху і я хацеў бы падкрэсліць,
ці няпраўда, што на падставе гэтага будуць
акрэсленыя перспектывы, закрэсленыя будуць
сказы, якія недастаткова падкрэсліваюць, а таксама
будуць выкрэсленыя, ці няпраўда, разлікі
(адкашліваецца) тых, якія. У каго ёсць пытанні? Няма пытанняў.
Як няма, то я маю стаць выразіцелем,
выражаючы на заканчэнне перакананне, што

Мы жывём у акрэсленую эпоху, гэткая
праўда, ці няпраўда,
і іншай праўды няма.

М. Дунай-Гверц

Гэтыя словы

Гэтыя словы з трыбун і гасцёўняў,
гэтыя, ушытыя тоўстай ніткай голасу
ў блакітны мех для гарнітура, і
гэныя, распранутыя дагала з ціку
перад асабістай знявагай вобшуку;
гэтыя, вывучаныя ад занадта частага паўтарэння, і гэныя,
што з цяжкасцю прыпамінаюцца на занадта рэдкіх
спатканнях; гэтыя словы, якія лёгка
працэджваюцца скрозь фільтр мікрафона,
і гэныя, якiя мусяць прабіцца праз краты,
са значна большай цяжкасцю;
гэтыя, што прамаўляюцца з нахабнай бессаромнасцю, і гэныя,
што замоўчваюцца з сарамлівага страху перад вухам
вартаўніка; гэтыя, што кажуць проста
ў сухое вакно камеры, і гэныя, якія кажу,
апускаючы вочы, бо цяжка зносіць жаночыя слёзы:
гэтыя словы, якія перарываюцца на паседжаннях,
бурнымі, працяглымі авацыямі,
i гэныя, што перапыняюцца ў залях
для спатканняў умяшаннем пільнага гадзінніка; гэтыя словы,
гэтыя словы зноў занадта доўгіх і занадта кароткіх размоў

яны — я ведаю, што гэта дзіўна, — словы
адной і той жа мовы.

Ліза Херэш

*******

На наступны дзень па чарговым
масавым самагубстве, заўсёды гэтаксама
ідзеш па газеты ўранку,
заўсёды гэтаксама бялее свежа
выпалы снег альбо ўзыходзіць
чыстае сонца летняй раніцы, заўсёды
гэтаксама звіняць бутэлькі з малаком і
пахнуць баранкі, заўсёды
гэтаксама маленькая дзяўчынка з заплечнікам
бяжыць у школу, спатыкаецца і падае,
і драпае каленку, і шмат плача, і ў гэтым плачы
заўсёды
столькі жыцця

Ліза Херэш

Зрэнка, у якой я быў

Зрэнка, у якой я быў; якая была
ў чыімсьці воку і твары; у якой быў мой
твар; мае вочы; зрэнкі; і якая
ў маім ценю, у кінутым мною выкліку
і падазрэнні, даверліва адкрылася,
нібы халодная вада, нібы плач наўзрыд
з бяздонных запасаў райка, удараючы
па вачах мёртвым пахам патанулых лістоў,
смаляным смакам кручэння доўгай восі вады,
якая праколвае шэрыя скруткі Зямлі
наскрозь; Я быў у зрэнцы настолькі,
наколькі можна быць у тым, што адштурхоўвае,
што адлюстроўвае твар, вочы, зрэнкі, цягнучы
ўглыб; я быў у зрэнцы так выразна,
як можна быць у тым, што закрываецца ад святла
і пранікае глыбей у шэрыя скруткі,
у якіх, нават калі я ёсць, то мёртвы.

Ліза Херэш

Бо толькі гэты свет болю 

Бо толькі гэты свет болю, толькі гэты
шар, сплюшчаны ў ледзяных абцугах,
адхвастаны бурамi, зламаны коламі
мерыдыянаў, што трашчыць па гранiцах
прашытых тоўстымі ніткамі, толькі гэтая
тонкая скура зямной кары, рассечаная
рэкамі, выдзяляючы пот салёных мораў
паміж ударамі лавы і ўдарамі сонца,

бо толькі гэты свет болю, толькі гэтае
цела ў абцугах зямлі і паветра,
адхвастанае кулямі, напаўзбітае ўдарам
кулака, што трашчыць пад дручком
па касцяных швах чэрапа, толькі гэтая
тонкая корка чалавечай скуры, рассечаная
да крывi, што выцякае салёнымі морамі поту
паміж ударам нараджэння і смерці,
бо толькі гэты свет болю; бо толькі гэты свет —
боль; бо толькі гэты боль — свет.

Ліза Херэш

Не

Гэта толькі слова «не», слова, якому надаць
цяжар зламаных костак і пралітай крыві
можа нават цемра тваёй крыві і костак,
гэта несвядомая праца болю (усе правы
расстраляныя), чые крывавыя копіі,
шрыфтамі адбітыя косткі, лісты
прашытая ніткай стрэлаў,
можна збіраць кожны дзень з тратуараў стомленымі
вачыма, чытаць іх бездапаможнымі рукамі;
гэта толькі слова «не», апошняе слова
ў царстве крыві — і вы адразу ж прачуеце гэта наскрозь
ад рою куль з дулаў;
гэта толькі слова «не», захавай яго ў крыві,
якая сцякае па сцяне на світанку,
я даю табе гэтае слова, нібы даю сваю галаву
за тое, што боль існуе, нібы даю сваё горла
за справу вен і сухажылляў, і мышцаў, і скуры;
я чытаю табе з літар болю, са скручаных нерваў
паспешліва запісаныя словы пра тых, хто гатовы
заўсёды адкрываць ліст чужога цела,
разрэзаць канверт скуры і ўзламаць код касцей;
гэта толькі слова «не», апошні крык
малітвы крыві, якую я прамаўляю за цябе сёння,
якую прамаўляю за права сысці.

Ліза Херэш

*******

І ніхто мяне не папярэдзіў, што свабода можа палягаць таксама й на гэтым: што я сядзецьму ў пастарунку з накідамі ўласных вершаў, схаванымі (якая абачлівасць) у калашыне кальсонаў, пакуль пяцёра ў цывільным з вышэйшай адукацыяй і яшчэ вышэйшым заробкам трацяць час на дагляд смецця, выцягнутага з маіх кішэняў: трамвайных білетаў, квітка з пральні, бруднай насоўкі і таямнічай (памру са смеху) цыдулкі: «зеляніна бляшанка гарошку тамат. канцэнтрат бульба».

і ніхто мяне не папярэдзіў, што несвабода можа палягаць таксама й на гэтым: што я сядзецьму ў пастарунку з накідамі ўласных вершаў, схаванымі (які гратэск) у калашыне кальсонаў, пакуль пяцёра ў цывільным з вышэйшай адукацыяй і яшчэ ніжэйшымі лбамі маюць права абмацваць унутранасці, вырваныя з майго жыцця: трамвайныя білеты, квіток з пральні, брудную насоўку, а перад усім (не, не вытрымаю) гэтую цыдулку: «зеляніна бляшанка гарошку тамат. канцэнтрат бульба»;

і ніхто мяне не папярэдзіў, што ўвесь мой зямны шар гэты прамежак, які аддзяляе процілеглыя полюсы, паміж каторымі, уласна кажучы, няма прамежку

М. Дунай-Гверц