Сярэдзіна месяца тамуза[1]. Поўнач. Я выйшаў са свайго дома, каб ісці да далёкага вінаградніка. На вуліцы светла, як удзень. Месяц валадарыць у небе ва ўсёй сваёй велічы, святкуючы перамогу. Зоркі цьмяныя, нібы саромеюцца перад царыцай ночы. На небе ніводнай плямкі: яно цёмна-блакітнае, і толькі па краях — светла-лазуровае. Мёртвая цішыня. Паветра замерла. Дрэвы стаяць стройныя і нямыя. Ніводнага шоргату. І ўся «машава» [2] спіць. Я прамінуў пагорак за сваім дваром і ўвайшоў у вінаграднікі. Тут улада ночы не такая моцная, як у паселішчы: для вартаўнікоў вінаграднікаў ночы лічыліся днямі. Справа і злева час ад часу чуецца ўрывістая песня, свіст ці стрэл з ружжа.

Габрэйскі вартаўнік вылівае душу ў песні Манэ: «Хто дасць мне крылы арла, мне, чарвяку зямному…»[3]. Адзін з фелахаў спявае «Лейль», і яго песня поўная смутку і ціхай тугі.

А магрыбінец выводзіць сваімі тонкімі, кароткімі трэлямі, поўнымі глыбокага плачу… Раптам у адным з вінаграднікаў чуюцца крыкі, свіст, стук па бляшанках, стрэлы: вартаўнікі выйшлі паляваць на ліс, што нішчаць вінаграднікі…

Свайго вартаўніка, Мухамеда Мусмары, я знайшоў каля кураня, пагружанага ў свае думкі. Ён магрыбінец[4], гадоў трыццаці пяці, высокі і хударлявы; ён лічыўся адным з найлепшых вартаўнікоў у ваколіцы. У юнацтве ён займаўся справамі не зусім «чыстымі», «забаўляўся» на дарогах вакол Дамаска. І тыя «забавы» пакінулі на ім знакі: адна ноздра ў яго была надрэзаная, праз увесь твар праходзіў глыбокі шрам, а ногі былі зраненыя. Родам ён з Алжыра.

Калі французы заваявалі ўвесь той край, увялі там новыя парадкі і паклалі канец дзікай анархіі, Мусмары — як і многія іншыя — не змог заставацца ў «законнай» сферы і пайшоў шукаць «шчасця», і тое, што шукаў, знайшоў у азіяцкай Турцыі.

— Што з табой, Мусмары, чаму ты такі засмучаны?
— Яна зноў хворая…
— Твая дачка?
— Так.
— Што з ёй?
— Хто ведае? Маленькая яна…

У гэты момант пачуўся плач.

Мусмары ўвайшоў у курань. Праз некалькі хвілін ён выйшаў, трымаючы на руках дачку — дзяўчынку гадоў чатырох, маленькую, бледную, з распухлым жыватом. Яна хварэла ўсё лета, і бацька даглядаў яе з вялікім клопатам.

— Няўжо ты не знойдзеш каго-небудзь са сваіх сваячак ці родзічаў тваёй жонкі, каму б мог перадаць сваю дзяўчынку?

— Не, хаваджа, я чужы ва ўсёй гэтай ваколіцы, а жонка мая… яе родныя адцураліся ад яе яшчэ пры жыцці.
— Але няўжо яны не прабачаць ёй нават пасля смерці?
— Не… у нас не прабачаюць такія рэчы…

У жыцці Мусмары была маленькая, але вельмі цяжкая драма.

Калісьці ён вартаваў адзін з садоў у Яфе. Гаспадар сада быў гарадскі фелах, і была ў яго маладзенькая белатварая дачка, якую звалі Фатма. І пакахаў Мусмары маладую фелашку. І белатварая Фатма адказала любоўю чорнаму і вялікаму магрыбінцу, якому многія мужчыны баяліся глядзець у твар. Але бацька не хацеў слухаць ні слоў дачкі, ні яе просьбаў: фелахі не аддаюць сваіх дачок за бедуінаў ці магрыбінцаў, а тым больш за такога валацугу, як Мусмары.

Мусмары і Фатма вырашылі ажыццявіць сваю задуму. Вырашылі і зрабілі.

Гарадскі суддзя Яфы быў знаёмы з Мусмары — той не раз вартаваў яго сад. Мусмары прыйшоў да яго і распавёў, што кахае Фатму, і яна кахае яго, і яна ўжо зачала ад яго, а бацька не дазваляе ім пабрацца шлюбам.

Заклікаў суддзя дачку і яе бацьку і спытаў яе, ці праўду кажа Мусмары.
І адказала дачка перад сведкамі: «Кахаю я Мусмары і чакаю ад яго дзіця».

Твар фелаха задрыжаў і збялеў, у вачах успыхнуў гнеўны агонь, і маленькі кінжал за яго поясам узвіўся ў руцэ… Каб не прысутныя, што засланілі Фатму, бацька забіў бы яе адным ударам.

І рассудзіў суддзя: Фатма стане жонкай Мусмары, і на тым, хто ўпусціць хоць волас з яе галавы, будзе кроў ягоная.

І ўсё ж Мусмары пабаяўся заставацца ў Яфе і з’ехаў з жонкай у Хайфу. А бацька пракляў сваю дачку, якая пакрыла яго вечнай ганьбай, і пакляўся не прабачаць ні ёй, ні яе дзецям вавекі.

Аднак шчасце Мухамеда і Фатмы было імгненным. Кожны раз, калі Мусмары распавядае канец гэтай гісторыі, ён хвалюецца, і слёзы падаюць з яго вачэй на суровы твар.

«…Увесь той дзень яна працавала ў полі. Жала ячмень. Калі яна вярнулася ў мой курань, я не пазнаў яе: твар яе асунуўся і змяніўся. Яна нічога не сказала мне, не ела і злегла. Сярод ночы яна пачала стагнаць і крычаць… Да самага світанку яна крычала, а я быў у адчаі… Калі ўзышло сонца, сусед пагадзіўся прыглядзець за ёй, а я паспяшаўся ў нямецкае паселішча — я вартаваў іх вінаграднікі, — знайшоў фурмана і адвёз Фатму ў горад да лекара. У той дзень яна нарадзіла мне дачку, а сама — душа яе адляцела…»

Мінула чатыры гады са дня яе смерці. Увесь гэты час Мусмары не расставаўся з дачкой ні на хвіліну. У куранях у вінаградніках, у садах і сярод аліў ён гадаваў сваю дачку. Яна была хваравітай і прыносіла яму шмат гора і пакут.

— А як яе імя? — спытаў я.
— Фатма… як і яе маці…
— Чаму ты не спіш, Фатма?

Яна паглядзела на мяне са страхам, але аправілася і сказала слабым голасам:
— Жывот…

А праз некалькі хвілін яна ўзяла бацьку за руку і сказала:
— Хачу дадому, туды…
— Чаго яна хоча?
— Не ведаю. Ужо некалькі дзён яна не перастае трызніць нейкім домам. Відаць, дзеці суседа-фелаха ёй распавялі.
— Там, у нас ёсць дом, там… — прашаптала дзяўчынка слабым голасам.

«У сэрцы дзяўчынкі, дачкі фелашкі, абудзілася туга па доме, па жыцці ў сталым месцы», — падумаў я пра сябе.

Мусмары, відаць, зразумеў маю думку. Ён раптам падняў галаву, паглядзеў на дачку і сказаў:

— Дачка мая, бацька твой быў валацугам усё сваё жыццё, і ты таксама будзеш туляцца, без дома, без бацькаўшчыны…

Тлумачэнні:

[1] Месяц Тамуз — летні месяц габрэйскага календара (прыпадае на чэрвень–ліпень).

[2] Машава — тып габрэйскага сельскагаспадарчага паселішча, дзе зямля належала прыватным фермерам (у адрозненне ад кібуцаў, дзе ўсё было супольным).

[3] Гаворка ідзе пра верш габрэйскага паэта Мордэхая Цві Манэ (1859–1886) «Масаат Нафшы». Радок «Хто дасць мне крылы арла…» — гэта класіка тагачаснай літаратуры на іўрыце, якая сімвалізавала тугу па радзіме і духоўны ўздым.

[4] Выхадзец з Паўночнай Афрыкі (Марока, Алжыр, Туніс). Магрыбінцы часта лічыліся чужынцамі як для габрэяў, так і для мясцовых арабаў. Яны мелі рэпутацыю адважных, але суровых і часам небяспечных людзей, таму іх часта наймалі вартаўнікамі.

Крыніца: Апавяданне ўваходзіць у знакаміты цыкл «Дзеці Аравіі» (Бнэй Араў / בני ערב), які быў упершыню апублікаваны ў пачатку XX стагоддзя (каля 1911 года). Аўтар пісаў гэтыя творы пад арабскім псеўданімам Хаваджа Муса («Пан Муса»). Лічбавая версія тэксту захоўваецца ў найбуйнейшай анлайн-бібліятэцы іўрыцкай літаратуры — Праекце Бен-Егуда (benyehuda.org).

Пра аўтара: Машэ Смілянскі (с. Цялепіна, Кіеўская губерня, 24 лютага 1874 — Тэль-Авіў, Ізраіль, 6 кастрычніка 1953) — выбітны габрэйскі пісьменнік, публіцыст і адзін з піянераў сельскай гаспадаркі ў Палестыне.Смілянскі быў адным з першых габрэйскіх пісьменнікаў, хто пачаў падрабязна і з глыбокай павагай апісваць жыццё мясцовых арабаў — фелахаў (сялян) і бедуінаў.