Το Διαρκές Δίλημμα της Δυτικής Σκέψης

Στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, τόσο στην Ανατολική όσο και στη Δυτική της έκφανση, αναδύεται διαρκώς η θεμελιώδης έριδα ανάμεσα στο Απόλυτο και το Σχετικό, στο Ένα και το Πολλαπλό, στην Υπερβατική Ιδέα και την Αισθητή Εμπειρία. Πρόκειται για την αρχετυπική σύγκρουση ανάμεσα στη μυστικιστική ενορατική βίωση και την ορθολογιστική αναλυτική διάνοια — δύο τρόπους προσέγγισης της πραγματικότητας που για αιώνες θεωρούνταν ασυμβίβαστοι, αν όχι εχθρικοί μεταξύ τους. Στο έργο του σύγχρονου Έλληνα στοχαστή Αλέξη Καρπούζου, η σχέση αυτή δεν αντιμετωπίζεται ούτε ως αγεφύρωτο χάσμα ούτε ως απλή σύνθεση, αλλά ως μια δημιουργική, διαλεκτική και τελικά υπερβατική συνάντηση που φωτίζει με νέο τρόπο την ουσία της φιλοσοφικής αναζήτησης.

Ο Μυστικισμός: Η Οδός της Κένωσης και η Εμπειρία του Ενός

Για τον Καρπούζο, η μυστικιστική σκέψη στοχεύει στην Ενότητα του Παντός μέσω της Υπερβατικής Ενόρασης . Δεν επιδιώκει να αναλύσει ή να κατατμήσει την πραγματικότητα, αλλά να την προσεγγίσει ως αδιαίρετη ολότητα. Η μέθοδος που ακολουθεί είναι η κένωση της σκέψης και του νου, η βαθμιαία προσέγγιση του Κενού, του Μη Είναι που υπόκειται όλων των πραγμάτων και των όντων . Απώτατος σκοπός είναι η εκμηδένιση του Εγώ, η οριστική άρση των αντινομιών και των διακρίσεων της εμπειρίας, και η λύτρωση στο Αδιαφοροποίητο Απόλυτο, στο Μηδέν. Στη μυστικιστική προσέγγιση, η γνώση του Απόλυτου επιδιώκεται μέσω της ενδοσκόπησης, του διαλογισμού και της ενόρασης, και αποβλέπει στην αναίρεση της διάκρισης υποκειμένου και αντικειμένου, στην άμεση φώτιση της Ολότητας του Κόσμου . Η γνώση αυτή δεν είναι νοητική αλλά εσωτερική, βιωματική και οντολογική. Γι' αυτό ακριβώς είναι απερίγραπτη, άφατη και άρρητη — η γλώσσα της εικάζεται μέσω του αλληγορικού συμβολισμού και της εικαστικότητας των ποιητικών εκφράσεων, δείχνεται με τη στάση, τον τρόπο ζωής και το ύφος . Ο Καρπούζος υπογραμμίζει ότι η μυστικιστική γνώση δεν αποβλέπει τόσο στη μετάδοση γνώσεων όσο στη δημιουργία μιας πνευματικής διάθεσης ικανής να οδηγήσει στο βίωμα της ενότητας του σύμπαντος κόσμου. Δεν διδάσκεται αλλά κοινωνείται μέσω της μετοχής σε έναν τρόπο ζωής που απαιτεί βαθιά ψυχική συμμετοχή. Δεν προσπαθεί να πείσει με λογικά επιχειρήματα και ορθολογικούς συλλογισμούς, αλλά καλεί τους ενδιαφερόμενους να ζήσουν, να νιώσουν ότι πίσω από την άπειρη ποικιλία των όντων υπάρχει μια Αρχή απ' όπου εκπορεύονται, που τα συνδέει, τα ενοποιεί και τους δίνει νόημα .

Ο Ορθολογισμός: Η Οδός της Πλήρωσης και η Ανάλυση του Πολλαπλού

Στον αντίποδα, η νοησιαρχική φιλοσοφία, όπως την περιγράφει ο Καρπούζος, επιδιώκει τη γνώση του Απόλυτου μέσω της αφαιρετικής νόησης και της ορθολογικής διάνοιας. Η μέθοδός της είναι η πλήρωση, δηλαδή η ταύτιση με το Παν μέσω της διεύρυνσης της συνείδησης και της ενσωμάτωσης στο πεδίο της συνείδησης ολοένα πιο σύνθετων νοητικών περιγραφών που υπερβαίνουν τα πεπερασμένα όρια και δεξιώνονται τον άπειρο χαρακτήρα του κόσμου . Η ορθολογική-αναλυτική νόηση, με το προθετικό ενέργημα της συνείδησης που είναι πάντα συνείδηση τινός, στοχεύει πάντα σε ένα ιδιαίτερο ον, όσο γενικό κι αν είναι αυτό. Με τον τρόπο αυτό, διασπά την Ενότητα της Ολότητας, θεωρεί αποσπασματικά τον Κόσμο, με συνέπεια να τον αντιμετωπίζει ως φαινόμενο και να της διαφεύγει το Εν-Παν, που δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο θεματικής παρουσίασης . Η αναλυτική διάσταση της σκέψης, ωστόσο, συνδέεται με τη συνθετική της διάσταση: τα προϊόντα της αναλυτικής σκέψης ομαδοποιούνται σε μεγάλα νοητικά-εννοιολογικά συστήματα που αποβλέπουν σε μια ευρύτερη επεξηγηματική ισχύ του Κόσμου. Σε αντίθεση με τη μυστικιστική γνώση, η νοησιαρχική γνώση δεν αποκλείει την πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου, την αλήθεια του φαινομένου, του κόσμου της πολλαπλότητας. Η εμπειρία αυτής της γνώσης είναι νοητική και η γλώσσα της είναι κυρίως αφαιρετική, περιγραφική, δηλωτική. Διδάσκεται και μεταδίδεται μέσω γνωστικών-θεωρητικών σχημάτων και της αλγοριθμικής κωδικοποίησής της σε τυπικά λογικο-μαθηματικά συστήματα .

Η Συνάντηση των Αντιθέτων: Μια Υπαρξιακή Διαλεκτική

Ο Καρπούζος δεν αρκείται στην αντιπαραβολή των δύο αυτών προσεγγίσεων. Προχωρά βαθύτερα, αποκαλύπτοντας τον συμπληρωματικό τους χαρακτήρα: "Η μυστικιστική Σκέψη αποβλέπει στην απόσβεση του Εγώ και την επιστροφή στα μητρικά βάθη της φύσης, η νοησιαρχική φιλοσοφία αποβλέπει στην έξαρση του Εγώ και την ανύψωση του αυτοσυνειδητοποιημένου πνεύματος πέραν του πεπερασμένου και το άνοιγμα στο Άπειρο της φύσης" . Το Ένα, υποστηρίζει, μπορεί να βιωθεί μυστικιστικά μέσω της μέθεξης στο Υπερβατικό, αλλά δεν μπορεί να αποδειχθεί ορθολογικά ως Η Αλήθεια. Το Πολλαπλό μπορεί να αποδειχθεί ορθολογικά, αλλά δεν μπορεί να θεωρηθεί ως Η Αλήθεια για το Ένα . Η σχέση τους είναι επομένως σχέση αμοιβαίας συμπλήρωσης: η μυστικιστική εμπειρία προσφέρει την άμεση βίωση της ενότητας, ενώ ο ορθολογικός λόγος προσφέρει την κατανόηση της πολλαπλότητας και των νόμων που τη διέπουν.

Η Υπέρβαση του Δυϊσμού: Ζεν, Μηδέν και Παραδοξική Λογική

Στη φιλοσοφία του Καρπούζου, κεντρική θέση κατέχει η μελέτη της Ανατολικής σκέψης, ιδιαίτερα του Βουδιστικού Ζεν. Η προσέγγιση αυτή φωτίζει με μοναδικό τρόπο τη σχέση μυστικισμού και ορθολογισμού, καθώς το Ζεν υπερβαίνει ριζικά τη δυαδικότητα. Όπως εξηγεί ο Καρπούζος, η σκέψη του Ζεν παρεξηγείται συχνά, ιδιαίτερα όταν το δόγμα του «απόλυτου μηδενός» εκλαμβάνεται ως μια μορφή φιλοσοφικού μηδενισμού. Μια τέτοια παρερμηνεία παραβλέπει την ουσία της διδασκαλίας Ζεν, η οποία δεν εγκλωβίζεται στη στενή δυαδικότητα του «είναι» και του «μη είναι». Αντίθετα, το Ζεν υπερβαίνει αυτούς τους όρους, δείχνοντας πως η αλήθεια δεν βρίσκεται ούτε αποκλειστικά στην ύπαρξη ούτε στην ανυπαρξία, αλλά σε ένα πεδίο όπου αυτοί οι διαχωρισμοί παύουν να έχουν την απόλυτη ισχύ τους . Το «μηδέν» του Ζεν, τονίζει, δεν είναι το κενό της απόγνωσης αλλά η ανοιχτότητα που χωράει τα πάντα. Η έννοια της φύσης του Βούδα έρχεται να φωτίσει αυτό το παράδοξο: περιγράφεται ως ένας θετικός όρος για το απόλυτο μηδέν, που περιέχει τόσο το «είναι» όσο και το «μη είναι» με τρόπο απόλυτο. Δεν πρόκειται για λογική αντίφαση αλλά για μια ανώτερη, παραδοξολογική λογική: τη «λογική του είναι/δεν είναι» . Αυτή η προοπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη εποχή της νεωτερικότητας και της παγκοσμιοποίησης, όπου οι παραδοσιακές βεβαιότητες έχουν κλονιστεί και ο μηδενισμός εμφανίζεται συχνά ως το αδιέξοδο της ανθρώπινης σκέψης. Η προοπτική του «απόλυτου μηδενός» του Ζεν προσφέρει μια διέξοδο: εφόσον δεν αρνείται το κενό αλλά το αγκαλιάζει ως δημιουργική αρχή, μπορεί να μεταμορφώσει την εμπειρία της απουσίας νοήματος σε εμπειρία ελευθερίας και ανοιχτότητας . Η διδασκαλία του «απόλυτου μηδενός» και η λογική του «είναι/δεν είναι» μάς καλούν να δούμε την πραγματικότητα πέρα από τα διλήμματα που μας επιβάλλει ο δυτικός ορθολογισμός.

Η Αλληλεξάρτηση ως Οντολογική Αρχή

Στην καρδιά της σκέψης του Ζεν, και κατ' επέκταση της φιλοσοφίας του Καρπούζου, βρίσκεται η ιδέα ότι τίποτε δεν υπάρχει αυτόνομα και απομονωμένα. Κάθε ον, κάθε φαινόμενο, κάθε στιγμή είναι αλληλένδετη με όλα τα υπόλοιπα. Η εμπειρική αυτή διαπίστωση, που ξεπερνά τη φιλοσοφική θεωρία και γίνεται βίωμα στη ζενική πρακτική, εκφράζεται με τον όρο «αλληλεξάρτηση» . Το άτομο δεν είναι ένα κλειστό, αυτάρκες υποκείμενο αλλά ένας κόμβος σε ένα άπειρο δίκτυο σχέσεων. Όταν το Ζεν μιλά για «κενότητα» (śūnyatā), δεν εννοεί ότι τα πράγματα είναι ανύπαρκτα, αλλά ότι υπάρχουν μόνο σε σχέση με άλλα, διατηρώντας όμως το ίδιον χαρακτηριστικό τους. Ένα λουλούδι, για παράδειγμα, δεν είναι μόνο «λουλούδι»: μέσα του υπάρχει ο ήλιος, η βροχή, το έδαφος, ο αέρας, ο χρόνος, η εργασία του γεωργού. Αν αφαιρέσουμε όλα αυτά, το λουλούδι παύει να υπάρχει ως ιδιαίτερο ον . Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του κάθε όντος αναγνωρίζεται και υπάρχει μόνο στη συνύπαρξη με τα άλλα. Η εμπειρία αυτής της αλληλεξάρτησης έχει βαθιές υπαρξιακές και ηθικές συνέπειες. Πρώτον, καταρρίπτει την ψευδαίσθηση της απομονωμένης ύπαρξης που συχνά γεννά αλαζονεία ή απόγνωση. Δεύτερον, καλλιεργεί μια αίσθηση συμπόνιας: αν το «εγώ» και το «εσύ» δεν είναι απόλυτα χωρισμένα, τότε η φροντίδα για τον άλλον είναι ταυτόχρονα φροντίδα για τον εαυτό. Η πράξη της καλοσύνης δεν είναι ηθική επιταγή, αλλά φυσική έκφραση της ενότητας της ζωής .

Προς μια Μετα-Οντολογική Σύνθεση

Το έργο του Αλέξη Καρπούζου χαρακτηρίζεται από τη διαρκή προσπάθεια υπέρβασης των παραδοσιακών μεταφυσικών αντιθέσεων . Η σκέψη του είναι βαθιά επηρεασμένη από τον Ηράκλειτο (η ενότητα των αντιθέτων, το αιώνιο γίγνεσθαι), τον Χάιντεγκερ (το ερώτημα του Είναι, η τεχνική ως τρόπος αποκάλυψης), τον Νίτσε (η υπέρβαση του μηδενισμού, το παιχνίδι) και τον Χέγκελ (η διαλεκτική, ανοιχτή όμως και μη κλειόμενη σε σύστημα) . Η πιο κεντρική έννοια του Καρπούζου είναι ότι ο Κόσμος δεν είναι ούτε καθαρή τάξη, ούτε χάος, ούτε μια απλή διαλεκτική αντίφαση — είναι ένα ανοιχτό και δημιουργικό παιχνίδι δυνάμεων . Ο άνθρωπος δεν κυριαρχεί στον κόσμο, αλλά άνθρωπος και κόσμος συν-διαμορφώνονται. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σχέση μυστικισμού και ορθολογισμού αποκτά μια νέα διάσταση: δεν πρόκειται για δύο αντιμαχόμενες μεθόδους, αλλά για δύο συμπληρωματικές εκφράσεις της ίδιας κοσμικής πραγματικότητας, δύο τρόπους με τους οποίους η συνείδηση προσεγγίζει το ανείπωτο μυστήριο της ύπαρξης.

Η Ποιητική Γλώσσα ως Γέφυρα

Η μυστικιστική σκέψη, όπως σημειώνει ο Καρπούζος, εκφράζεται κυρίως με την ποιητική και «μυστική» γλώσσα των μεταφορικών και ρητορικών σχημάτων, ενώ η Δυτική φιλοσοφική σκέψη με την ορθολογική, αφαιρετική και συμβολική σήμανση . Η μία εκφράζεται με την προ-κατηγορηματική, «ανορθολογική» γλώσσα του Μύθου, η άλλη με την αυστηρή γλώσσα της Λογικής. Στο έργο του Καρπούζου, ωστόσο, οι δύο αυτές γλώσσες συναντιούνται, διαλέγονται και αλληλοδιαπλέκονται. Ο ίδιος χρησιμοποιεί μια γλώσσα που είναι ταυτόχρονα φιλοσοφικά ακριβής και ποιητικά φορτισμένη, δημιουργώντας ένα ύφος που επιτρέπει στη σκέψη να κινείται ελεύθερα ανάμεσα στο εννοιολογικό και το βιωματικό.

Η Ανοιχτή Σκέψη ως Πρόταση Ζωής

Η φιλοσοφία του Αλέξη Καρπούζου μάς προσκαλεί να υπερβούμε τον άγονο δυϊσμό μυστικισμού και ορθολογισμού και να αναγνωρίσουμε τη βαθύτερη ενότητά τους. Μάς καλεί να δούμε τον κόσμο όχι ως ένα σύνολο αντιθέσεων που πρέπει να αρθούν, αλλά ως ένα ζωντανό, δημιουργικό παιχνίδι δυνάμεων όπου η μυστικιστική ενόραση και η ορθολογική ανάλυση συνυπάρχουν, αλληλοσυμπληρώνονται και αλληλομεταμορφώνονται. Η «ανοιχτή σκέψη» που προτείνει απορρίπτει τη δογματική σκέψη και την κλειστή ιδεολογία, προσκαλώντας μας να σκεφτούμε τον κόσμο ως ένα ανοιχτό ερώτημα για την αλλοτρίωση, την τεχνική και την πράξη . Σε αυτό το πλαίσιο, η σχέση μυστικισμού και ορθολογισμού δεν είναι ένα πρόβλημα προς λύση, αλλά ένα πεδίο διαρκούς διερεύνησης, μια πρόσκληση για έναν διάλογο που δεν οδηγεί σε τελική σύνθεση αλλά σε μια αέναη, δημιουργική πορεία. Η στάση του στοχαστή σήμερα, σύμφωνα με τον Καρπούζο, δεν είναι η κατάκτηση της αλήθειας, αλλά η αιώνια περιπλάνηση εντός του ερωτήματος, χωρίς τελικό καταφύγιο — ένα ταξίδι όπου μυστικισμός και ορθολογισμός συμπορεύονται ως δυο όψεις της ίδιας αδιάκοπης αναζήτησης του νοήματος.