— Відправляти будете рекомендованим чи простим листом?

— Рекомендованим, щоб надійніше було. І скільки це буде йти до Польщі?

— Ну, тепер знаєте, різне буває. Ну близько двох-трьох тижнів.

— Два тижні… Добре.

— Так, рекомендований, конверт плюс марки, разом обійдуться…

— Ні-ні, просто конверт. У мене є марки. Тi самi, з кораблем, який поплив у відомому напрямку!

— Ось як! Не шкодуєте раритету?

— Ні раритету, ні окупантів…

⁎⁎⁎

Ліст першы. Да цешчы

Марыя Янаўна, вітаю з вашых родных краёў! За навінамі сочыце? Гонім ворага на ўсход! Моладзь бы сказала за сцяну, як у «Гульне тронаў». Гэта ж ён на троне ў Крамлі так гайдануў сваю калыску зла, што захісталася не толькі Украіна. Хваляй негатыўнай энэргетыкі адгукнуўся гэты штуршок па ўсім свеце, асабліва ў Еўропе. Дзесяткі тысяч чалавек праз Польшчу паліліся як малако з вясковага збану. Паліліся яны ракой болю і мы ўсе замест таго, каб займацца сваімі штодзённымі справамі, замест таго, каб вучыцца, спакойна працаваць, развівацца і тварыць, будаваць ды змяняць свет на лепшы ці проста бавіць час з сям’ёй, рынуліся ў віхар салідарнасці, адкінуўншы кнігі ды серыялы, мары пра падарожжы ды творы пра любоў… Замест тако, каб кахаць, мы пачалі прысвячаць увесь свой час — коштам працы ды сям’і — на дапамогу тым, хто вокамгненна апынўся ў бядзе. Тады мы ўвогуле не думалі пра гэта. Мы проста рабілі сваю справу, хто як мог.

Пакуль вы былі там, мы цягам першых тыдняў вайны ладзілі дзесяткі дэманстрацый. У той самы ранак я быў сярод сямі першых асобаў пад консульствам Расеі ў нашым горадзе і здзіўляўся: «Чаму так мала людзей? Дзе ўсе падзеліся?» Пад вечар там былі ўжо тысячы… Ствараліся адмысловыя групы дапамогі, арганізоўваліся зборы грашовых сродкаў.

Мы перакладалі тэксты і заявы, пісалі артыкулы, рабілі пасты ў сацсетках — галава булькатала ад навінаў, цэлымі соднямі мы былі іх закладнікамі. Навіны ўспрымаліся як наркотык — мы былі падуладныя ім, яны нас аслаблялі і радавалі адначасова. Мы плакалі і абмяркоўвалі, што далей. Мы спрачаліся і натхняліся, калі чулі пра гераізм ЗСУ і валанцёраў. Мы, галодныя як зверы, шукалі ў смартфонах чарговых вестак. Навіны нам абрыдлі, але мы не маглі без іх.

Мы крычалі на ўвесь свет пра жудасці вайны, пра балючую несправядлівасць. Мы не спалі па начах. Мы, седзячы ў мірнай ды сытнай Еўропе, думкамі ўвесь час былі ва Украіне, побач з вайной, побач з вамі… Мы ўсе былі ўкраінцамі і ўкраінкамі, асабліва тыя з нас, беларусаў і беларусак, хто на сабе адчуў усё хараство любові «старэйшага брата». Няма ў Украіны старэйшых братоў, затое з’явіліся сёстры — і Польшча адная з іх. Але гэтае асэнсаванне прыйшло пазней.

Марыя Янаўна, тады мы ўвесь боль прапускалі праз сябе. Тыя, хто больш рацыянальныя і стойкія — стараліся хаваць роспач. Тыя, хто больш эмацыйныя і ўражлівыя — заліваліся слязамі. Але боль увесь час быў побач. Невідочны, маўклівы, але прысутны. Мы імкнуліся фільтраваць гэты бясконцы струмень чалавечых эмоцый і накіроўваць у рэчышча дабрыні. Але фільтры не заўсёды дапамагалі. Яны зноў і зноў забруджваліся злосцю і нянавісцю. «Ты маеш права на нянавісць,» — Стас Пачобут меў рацыю. Не паспрачаешся. Напрыканцы лютага дабро рэзка падаражэла і стала дэфіцытам, а сумленне патаннела і растварылася ў нянавісці. Але я разумеў, што нянавісць — хоць і летуценная неабходнасць, але толькі часовая, пераходная.

Марыя Янаўна, увесь гэты час я думаў пра ваш лёс, шукаючы адказаў на пытанні, на якія адказаў звычайна няма. Ведаеце, жыццё не гандлюе адказамі. Яно будуе сусвет–галаваломку. Ніякая кемнасць не дапаможа яе разгадаць, таму што не хопіць часу. Але (папраўце мяне, калі не маю рацыі), удары лёсу ды крызісныя сітуацыі абвастраюць нашае мысленне. І накіроўваюць нас да прыняцця правільных рашэнняў, хіба што мы выбіраем сцежку адчаю. Вы пераадолілі свой адчай?

Помню літапад 2020 года: вы разам з цесцем захварэлі на каронавірус. Моцна вас ўзяло. Шпіталь ва ўкраінскай правінцыі і амаль нікога побач. Муж пад рэспіратарам, адзіная дачка ў Польшчы, працуе ды дзіцёнка колькімесячнага гадуе. Але яна тады вас выратавала. Яе ахвярная адданасць вам, родным бацькам, дапамагла. «Перажылі голад, перажывем і ковід,» — казаў цесць. Аднак бой з ценем — справа няўдзячная. Смерці не заперці, калі трэба памерці — любіла паўтараць мая бабуля. Цесць памёр увесну, пасля інсульта і амаль двух месяцаў барацьбы за жыццё. Адправіўся на неба наўрост да маіх бацькоў. Вы засталіся адна ў вялізным доме, які будавалі ўсё жыццё, так і не дабудаваўшы. Так як і мы недабудавалі дэмакратыю…

Навошта гэтыя дамы, калі пацалункам аднаго снараду родныя хаты ператвараюцца ў чужынскі попел? Менавіта таму я не хачу браць крэдыты і купляць жытло. Усё такое нетрывалае. Вайна мяне ў гэтам канчаткова пераканала.

Дык вось вайна. Не прайшло і года, пачалося. Дакладней сказаць, не пачалося, а прыйшло да вашага дому. Ну як прыйшло — ўварвалася, як дзікая арда. Без папярэджвання. Без запрашэння. Без дабрыні. Арда прыйшла па дабрыню. Па тое, чаго ў краме не купіш і ў крамлёўскіх кабінетах не дашукаешся. А яшчэ па надзею, якой напоўніліся метро і падвалы ўкраінскіх гарадоў ды вёсак. Дарэчы, колькі разоў пасля 24 лютага вам даводзілася сядзець у падвале? Адной, у цемры, калі грэла не коўдра, а жах, які не даваў месца думкам пра холад. Колькі разоў вы думалі пра мужа, дачку, унучку?

Памятаю, цесць заўсёды казаў пра пагрозу з боку Расеі, але сам так і не скаштаваў «братэрскіх прысмакаў». Заставіў вас самотна вячэраць вайной. «Адэсу не будуць бамбіць, — было чуваць з розных бакоў — гэта ж частка рускай культуры!». Ага! Можа і не будуць (будуць!), але ж ніхто не казаў пра ваколіцы. Калі ў дваццаці кіламетрах ад паўднёвай сталіцы Украіны пачаўся ракетны дождж, мы спужаліся. Адная з ракет патрапіла ў кавярню. І няма кавярні. А разам няма і чалавечага жыцця. Памятаю, улетку мы з вашай дачкой і ўнучкай прагульваліся каля гэтай кавярні з постсавецкай назвай — «Наталі». Усё, няма «Наталі». Якая там была адлегласць ад вашага дома? Двесці метраў?

Другая ракета прызямлілася на падворку суседняй крамы і нейкім цудам не выбухнула. Адлегласць — пяцьдзясят метраў. І гэта толькі першыя дні вайны. Вашай вайны. Нашай вайны. Так, мы таксама яе частка. Пазней у вас была доўгая дарога да нас, праз Малдову, Румынію і Славакію. А сабака, каты, куры, дом… усё засталося там. Добра, што ў нас ёсць котка, з якой вы ладзіце.

І як вам у нас, Марыя Янаўна? Што такое доля? Дзе ваш дом і за што ўсё гэта? Калі знойдзеце адказы, можаце мне напісаць. А за вас я адпомшчу. Прысягаю сэрцам маці.

Ліст другі. Да сяброўкі жыцця

Дабрыдзень, мая каханая Аня! Свет няспынна нясецца ў невядомае. Вайна перамагла кавід. Перамагла, але не знішчыла, канешне. Тады свет звыкся да гэтай дурной заразы, а цяпер свет прызвычаіўся і да вайны. Як не было вясны у двадцатым, так амінула яна нас і ў гэтым годзе. Вясна — час паэзіі і я хацеў пісаць вам вершы. Ты ж ведаеш, я песціўся рыфмамі, але зараз вайна нашэптвае толькі прозу. Можа шурпатую і нязграбную, але як ёсць. Увесну столькі ўсяго адбылося, што і не прыгадаеш. Пакуль ты ратавала Украіну, я гадаваў дачку. Ты была цалкам адданая дапамозе і я гэта разумеў, і займаўся ўсімі хатнімі справамі. І Паўлінкай.

Памятаю на пачатку красавіка, калі адводзіў яе ў яслі, прыпадкова сустрэў знаёмую ўкраінку з Івана-Франкоўска, з якой разам хадзіў на заняткі па ангельскай мове. Ну, як сустрэў — яна быццам з’явілася знянацку і накінулася на мяне перад тым, як я паспеў прывітацца. «Ты ж з Беларусі… Што вы робіце? Чаму вы нас забіваеце…» Казала яна хутка, на ломанай польскай мове, гледзячы нават не мне ў вочы, а проста ў нікуды. Скрозь мяне. «Скажы, скажы сваім бацькам, сваім сябрам, каб перасталі, каб скончылі ўсё гэта…» Я глядзеў на яе і толькі разводзіў рукамі. Не было ніякага сэнсу казаць нешта ў адказ, апраўдывацца, тлумачыць. Гэта быў крык яе пакрыўджанай душы, глухая істэрыка, падсвядомая атака на чалавека, якога яна ўвогуле не ведала. Як ёй і ўсім іншым украінцам было растлумачыць, што я ні чую на сабе ніякай віны! Ніякай! Я больш за дваццаць год змагаюся з рэжымам. У мяне жонка ўкраінка. Дзіця мае ўкраінскі пашпарт! Мае сябры або пакутуюць па турмах, або былі вымушаны з’ехаць з Беларусі. А частка з іх ужо далучылася да ЗСУ. Маім бацькам больш за 60 год, яны нічога не могуць змяніць. Наша кватэра служыць прытулкам для уцекачак з Украіны…

Нічога гэтага яна б не зразумела, яе вочы былі падобныя да ваўчыцы, у якой паляўнічыя застрэлілі ваўчанят. Яна патанула ў эмацыйнай эўфарыі, экстаз негатыўных эмоцый праглынуў гэтую саракагадовую жанчыну. І я дасканала разумеў яе, але яна мяне не. Нас не стараліся зразумець, менавіта таму мне хацелася ў адказ крыкнуць на ўвесь голас: «Браты, а дзе вы былі ў жніўні 2020 года? Чаму ваш прэзідэнт абдымаўся з нашым дыктатарам? Чаму вы амаль нічога не ведалі пра Беларусь да вайны?» Я праехаў усю Ўкраіну і паўсюль чуў толькі: «Які ваш »бацька« добры! Якая малочка! А дарогі! І карупцыі няма…» Пазней, калі накінуліся на беларусаў, мне адрухова хацелася крычма крычаць, што вы самыя вінаватыя! Але я стрымліваўся, бо рэчаіснасць не можа змясціцца ў скрынцы з абвінавачваннямі. Трэба больш размаўляць адно з адным. А нашыя народы пазабыліся на гэта. У той момант я нічога ёй не адказаў і проста пайшоў з Паўлінкай далей. Больш я яе не бачыў.

Памятаю, як пачалі прыяжджаць уцекачкі, найперш твае сяброўкі, пазней знаёмыя, пасля іх сваячкі, знаёмыя знаёмых, незнаёмыя незнаёмых… Наша двухпакаёвая кватэра пераўтварылася ў безупынную базу, куды адмыслова накіроўваліся, начавалі, жылі некалькі дзён, а нават месяцаў розныя людзі. Усе са сваімі лёсамі, болямі, жахамі. У кожнай з іх была свая гісторыя. Усё ж такі ў вайны жаночае аблічча. Зараз я ў гэтам упэўніўся.

Мая мілая Аня! Я памятаю сёлетнюю вясну, палыхаючую жоўта-блакітным полымям — ты увесь час на тэлефоне. Званіш па ўсей Польшчы, шукаеш кватэр і начлегаў, транспарт і працу для сябровак, пазней для знаёмых, а пасля табе пачалі званіць дзясяткі незнаёмых людзей і прасіць аб дапамозе. Кажуць: «Мы чулі, што вы дапамагаеце уцекачам. Нам знаёмыя казалі, вельмі хвалілі вас». Сарафаннае радыё працавала хутчэй за вайфай у мясцовай бібліятэцы. Ужо не згадваю пра грошы ці закупленыя лякарствы.

Мы нават ні разу з табой не спрачаліся, не сварыліся і ўвогуле не было бытавых ці фінансавых канфліктаў. Мы падтрымлівалі адно аднаго, ахвяруючы свой час, даючы прытулак, дзелючыся ежай і ўсім, што маем. Гэта была нейкая ультра-салідарнасць і ўзаемаразуменне на ўзроўні флюідаў. Хаця не, быў адзін момант. Тады я трошкі раззлаваўся. Ты мяне не папярэдзіла, што ўначы да нас прыяжджаюць чарговая людзі. Але гэта драбяза, мы адразу усё вырашылі. Тады мы былі неймаверна стомленныя. Праца, уцекачы, актывізм, малая дачка… Кругаварот усяго. Наспяванне розных слаёў адказнасці і накладанне іх на сябе. Так, спакой нам толькі сніўся. Хаця нават і спакой не сніўся. Снілася перамога. Калі не памыляюся, гэта быў канец сакавіка. Зараз усе даты змяшалася, каляндар застыў на 24 лютым. Пазней я адлічаў час толькі па хуткасці загойвання сваіх апёкаў.

Ведаш, любая Анечка, я не містык і не веру ў чары ды забабоны. Але людзі вераць. Нехта, напрыклад, варажыць на кавовай гушчы. Я знайшоў іншы спосаб, дакладней, гэта ён сам мяне знайшоў — я варажу на кавовых апёках. У той злавесны чацвер з самага ранку я традыцыйна варыў каву. «Я люблю, калi свецiць сонца. Рана ранкам праз фiранкi. Я люблю пах свежае кавы…» Так, кава для мяне, як для Касі Камоцкай — асалода і як для Дэйла Купера — натхненне. Але ў той ранак было не да песен. Калі кава была амаль гатовая і з кававаркі ішоў пар, я нешта перастаўляў на пліце і пар моцна апёк мне руку.

На перадплеччы застаўся апёк велічынёй з запалкавы карабок. Тады я зусім не звярнуў на гэта ўвагі. Ну апёкся, бывае. Пакуль жаніцца, загаіцца. Але куды там, я ж ужо жанаты…

Гэта быў першы дотык вайны. Ты тады пажартавала, што калі рана зажыве, тады і скончыцца вайна. Але праз некалькі тыдняў я ізноў апёкся амаль у тым самым месцы. Тады ты ўжо не жартавала. Праз нейкі час я артымаў трэці апёк наўпрост на месцы другога. І тады ты заплакала, маўляў, вайна ніколі не скончыцца. Шчыра кажучы, я не ведаю, ці сыдуць гэтыя плямы. Калі мы пераможам, кожны з нас будзе насіць уласныя сляды вайны.

А мы пераможам — маё табе сяброўскае слова.

Ліст трэці. Да дачкі

Прывітанне, мая мілая дачушка! Пішу, спазіраючы на фотку, дзе ты з прыгожай усмешкай у маміным зялёным капялюшы стаіш ля дрэваў. Колькі мы з табой наматалі па гэтамупарку: я пехатой, ты на бегаровары.

Слухай, Паўлінка, хачу расказаць табе адну гісторыю. Яна пра дзяўчынку Лізу, трошкі старэйшую за цябе. Ты, мабыць, яе не памятаеш, яны з сястрой і мамай жылі ў нас некалькі дзён у сакавіку. Вы нават разам бавіліся і пелі «Ой у лузі червона калина…» Ты сама вывучыла словы, слухаючы гэтую песню штодзённа па радыё. Па польскаму радыё! Падаецца, што па «Тройцы». Тады ты першы раз сказала: «Україна єдина» і твая мама нават праслязілася.

Дык вось гэтая дзяўчынка Ліза, вельмі моцная дзяўчынка і я хацеў бы, каб і ты была такая ж. Яе бацька застаўся на вайне, а твой… Твой не застаўся з табой, а «пайшоў бараніць наш край…» Так, наш край, мая ты Паўлінка. Я веру, прыйдзе час і ты зразумееш, што Беларусь, Польшча і Украіна — гэта твая агульная Радзіма, а значыцца і мая, хоць і нарадзіўся я ў Горадні. Я б хацеў, каб ты адчувала адзінства гэтых краін.

Незалежна ад таго, што зараз пакрытая смугой Беларусь застаецца акупаванай. Але ж ты сама ведаеш, што пасля хлюпоты заўсёды выходзіць сонейка і свет перамагае цемру.

Проста памятай — ты адзінае, што дарыць мне аптымізм і надзею ў гэты страшэнны час. І калі я думаю пра забітых дзяцей, згвалтаваных падлеткаў і пакалечаных сірот, якія засталіся адныя на цэлым свеце, — сэрца крывёю абліваеца. Якім бы я моцным не быў — мая сутнасць не дазваляе заставацца нязломным ваяром з каменным сэрцам. Нейкая ўнутранная прыроджаная чуласць прапускае гэтыя жахі праз мяне.

Прызнаюся, часцяком вельмі складана быць бацькам. Як бы я хацеў, каб прынамсі частка ўкраінскіх дзяцей, апынуўшыхся ў пашчы вайны, дазналі таго шчасця, якое заўсёды было побач з табою. Дзяліся шчасцем, мая каханая Паўлінка, дары іншым дзецям дабрыню. І бяры прыклад з такіх, як Ліза. Вось яе кароценькі расказ.

Недзе ў палове сакавіка ў нас спыніліся чарговыя знаёмыя: блізкія сябры бацькоў тваёй мамы з Белай Царквы (дарослая жанчына з трынаццацігадовай дачкой) ды іх знаёмая з дачкамі сямі і аднаго гадоў. Як аказалася, яны былі з Ірпеня. Пра тое, што там тварылася ўжо ведаў увесь свет. Усе нашыя госьці былі вельмі стомленныя пасля дарогі і мяжы. Даехалі да нас раніцай. Нехта пайшоў у душ, нехта спаць, а мы з Лізай засталіся на кухні гарбату піць. А яна вельмі выхаваная і культурная дзяўчынка, спытала мяне, ці можа пагуляць тваімі забаўкамі, пакуль ты ў яслях. І нечакана Ліза пачала распавядаць мне гістрыю іх сям’і. Калі горад пачалі бамбардзіраваць, то іх шматпавярхоўка амаль што не рухнула быццам картачны домік.

«Мы жылі на восьмым паверсе і адразу пачалі ўцякаць у падвал, калі усё пачалося,» — расказвала яна, гледзячы то на мяне, то на ляльку, якой бавілася. «Падчас паветранай трывогі мы паспелі спусціцца толькі на другі паверх,» — працягвала Ліза. Як выявілася, гэта выратавала ім жыццё. Пачуўшы ўнізе стрэлы ды крыкі, яны схаваліся ў адной з кватэр. «У падвал будынку, дзе мы хацелі схавацца з сям’ёй, уварваліся кадыраўцы і пачалі расстрэліваць усіх людзей». Усё гэта яна распавядала спакайней за казанні святароў у касцёлах. Ні адзін мускул на яе дзіцячым твары не дрыгнуў. «Пазней мы чакалі, калі яны сыдуць і прыкрываліся трупамі, каб нас не заўважылі, каб перабегчы да сваіх». Куды дакаладна перабегчы я нават не падумаў запытацца. Я ўрос у зямлю. «Тата нас вывеў, выратаваў, але сам застаўся там. Я не ведаю, што з ім зараз адбываецца,» — скончыла яна.

Нешта зламалася ўва мне. Што я мог ёй сказаць? Я, які ў сваім жыцці бачыў рознае, і не аднойчы хадзіў па вастрыі ляза. Той, сябры якога атрымалі па двадцац гадоў зняволення за сваю грамадзянскую пазіцыю. Той, хто не можа вярнуцца на радзіму. Той, хто перажыў псіхічныя зрывы і быў амаль на дне. Той, хто заўсёды мог даць добрую раду сябрам у найцяжэйшай жыцёвай сітуацыі. Той, хто мае што сказаць і бачыў поўсвету. Перад ёй, ціхай, адважнай і ураўнаважанай дзяўчынкай, я стаяў анямелы і бездапаможны. Мне хацелася плакаць. Нейкая ўнутранная, схаваная ў глыбінных закутках маёй душы сіла, быццам бы выдрапала гэтую размову. Зафіксавала ў памяці назаўсёды. Застылы ў нерухомасці і згубіўшы дар мовы, я не знайшоўся, што ёй сказаць…

Нават зараз, калі я расказваю гэтую гісторыю — увесь мой унутранны свет б’ецца ў канвульсіях, а вочы робяцца шклянымі крышталамі. У дарослага дзядзькі на вайне. А колькі такіх і яшчэ больш кранальных гісторый адбывалася пад Бучай і Харкавам, Мікалаевам ды Херсонам, а ў гераічным Марыўпалі? Лепш бы ты такіх гісторый не ведала, мая мілая Паўлінка! На жаль, нашым светам кіруюць крыважадныя дарослыя, а не такія разважлівыя дзеткі як Ліза. І я адзін з гэтых дарослых. Не, ты не падумай! Мне кроў не патрэбная. Ніколі ў жыцці! Проста я вымушаны гуляць па гэтых правілах. Павер, што я ўсё рабіў, каб іх змяніць, прынамсі для цябе. Але ад бяды кіем не абаронішся, ты у мяне кемлівая — усё зразумееш. Мой выбар ды маю барацьбу.

Калі ты толькі радзілася, свет з глузду з’ехаў. Караніавірус мы ўспрымалі як апакаліпсіс. Пасля пачалася Беларуская Рэвалюцыя. Тады, Паўлінка, ты выратавала мяне ад вязніцы Я не паехаў змагацца ў жніўні, застаючыся з табой і з мамай. Але гэта быў найскладанейшы выбар у маім жыцці. І ён быў правільны. Я не ведаю, як табе адудзячыцца. Але калі пачалася вайна, мне ізноў прыйшлося выбіраць. Мама табе раскажа, як я хацеў паехаць і абараняць Украіну, колькі рыхтаваўся і сумняваўся. Але ад перамогі Ўкраіны залежыць твая будучыня. Свабода маёй радзімы — Беларусі. Мір на тваёй радзіме — Польшчы.

Даруй мне, мая маленькая ўсмешка, усе твае пытанні: «Дзе тата?» Даруй мне маю адсутнасць. Даруй. Усе дзіцячыя пакуты не вартыя ні воднай палітычнай заявы. Слёзы дзяцей мацнейшыя за расшчапленне атама. Усё, што я пісаў цягам жыцця, усе мае вершы — гэта ўсё для цябе. Я толькі цяпер гэта зразумеў. Не для сяброў ці крытыкаў. Не, гэта дзённік майго жыцця ў рыфмах і фактах, схаваныя ў трох нататніках на маёй паліцы. Чытаючы вершы — ты зразумееш чалавека, які не паспеў табе адкрыцца. Усе паэтычныя замалёкі — гэта летапіс маёй душы.

Калі ты падрасцеш, то таксама можаш намаляваць сваю душу словамі. Паспрабуй пісаць па-беларуску або па-украінску. На мове тваёй матулі, на мове маіх дзядоў. Паспрабуй, бо, як казаў адзін з сучасных беларускіх пісьменнікаў: «Папера мяне супакойвае». І мяне. Таму і вырашыў напісаць па-старынцы, а не праз мэсанджары. Old fashion, так бы мовіць. Няхай на паперы застанецца мой спакой, мая дабрыня і маё каханне. І ўсё гэта для цябе, мая родная Паўлінка.

Я абяцаю вярнуцца.