Tarjimon nomidan kirish so’zi

Ushbu maqola zamonaviy tanqidiy siyosiy iqtisodning eng nufuzli vakillaridan biri bo‘lgan Devid Harvining "Yangi imperializm" (The New Imperialism) nomli maqolasidir. Maqola Devid Harvining "The New Imperialism" ("Yangi imperializm", 2003) kitobi bilan deyarli bir vaqtda chop etilgan va uning markaziy tushunchasi — " mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arilish " (accumulation by dispossession) g’oyasining jamlangan bayonidir. Maqola XXI asr boshidagi global iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarni tushuntirishga qaratilgan bo‘lsa-da, unda ilgari surilgan ko‘plab g‘oyalar bugungi dunyoni anglash uchun ham dolzarbligini saqlab qolmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda kuchaygan geosiyosiy raqobat, iqtisodiy sanksiyalar, savdo urushlari, energiya resurslari uchun kurash va xalqaro moliyaviy tizim atrofidagi bahslar fonida ushbu maqola yangi mazmun kasb etadi.

Harvi imperializmni faqat kuchli davlatlarning harbiy bosqinchiligi yoki hududlarni egallashi sifatida talqin qilmaydi. Uning fikricha, imperializm kapitalizmning ichki rivojlanish mantig‘idan kelib chiqadigan jarayon bo‘lib, u ortiqcha kapital va ortiqcha mehnat resurslarini doimiy ravishda yangi hududlarga, yangi bozorlarga va yangi investitsiya imkoniyatlariga yo‘naltirish zaruratidan tug‘iladi. Shu ma’noda, imperializm iqtisodiy va siyosiy jarayonlarning uzviy birlashgan shakli sifatida namoyon bo‘ladi.

Maqolaning asosiy nazariy tayanchini ikki muhim tushuncha tashkil etadi. Birinchisi — "makon-vaqt yechimi" (spatio-temporal fix). Bu tushuncha kapitalizm ichida yuzaga keladigan ortiqcha jamg‘arilish muammosini yangi hududlarga investitsiya qilish, yangi bozorlarni ochish yoki uzoq muddatli infratuzilma loyihalariga mablag‘ yo‘naltirish orqali vaqtincha yumshatish usulini anglatadi. Ikkinchi muhim tushuncha — "mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arilish" (accumulation by dispossession). Bu jarayon davlat mulkini xususiylashtirish, tabiiy resurslarni nazorat qilish, umumiy resurslarni xususiy mulkka aylantirish, qarz mexanizmlari yoki moliyaviy bosim orqali mavjud boyliklarni qayta taqsimlashni o‘z ichiga oladi. Harvi nazarida kapitalizm faqat ishlab chiqarish orqali emas, balki mavjud resurslarni qayta o‘zlashtirish orqali ham rivojlanadi.

Maqolaning yana bir muhim jihati shundaki, u kapitalizm tarixini Britaniya imperiyasidan boshlab AQSH yetakchiligidagi zamonaviy global tartibgacha izchil tahlil qiladi. Muallif XIX asr oxiri va XX asr boshidagi klassik imperializmni, Ikkinchi jahon urushidan keyingi AQSH gegemonligini hamda 1970-yillardan boshlab moliyaviy kapitalning ustunlashuvi bilan shakllangan yangi bosqichni o‘zaro bog‘liq tarixiy jarayon sifatida ko‘rsatadi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Jahon banki, Jahon savdo tashkiloti (WTO), transmilliy korporatsiyalar va global moliya bozorlarining roli ana shu tarixiy o‘zgarishlar doirasida tahlil qilinadi.

Bugungi xalqaro siyosatni kuzatar ekanmiz, Harvining ayrim g‘oyalari ko‘plab zamonaviy voqealarni tahlil qilish uchun foydali nazariy vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Masalan, Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi urushni faqat tarixiy da’volar yoki xavfsizlik masalalari orqali emas, balki energetika infratuzilmasi, transport yo‘laklari, strategik hududlar va geoiqtisodiy ta’sir zonalari uchun kurash nuqtayi nazaridan ham ko‘rish mumkin. Xuddi shuningdek, AQSH va Venesuela o‘rtasidagi uzoq yillik qarama-qarshilikda neft resurslari, xalqaro moliyaviy tizim, iqtisodiy sanksiyalar va kapital oqimlari muhim omillardan biri bo‘lib qolmoqda.

AQSH va Eron o‘rtasidagi munosabatlar ham maqolada tasvirlangan ayrim jarayonlarni eslatadi. Fors ko‘rfazi dunyoning eng muhim energiya mintaqalaridan biri bo‘lib qolayotgan bir paytda, dengiz yo‘llari, neft eksporti va mintaqadagi siyosiy ta’sir uchun kurash iqtisodiy manfaatlar bilan chambarchas bog‘liq. Xuddi shunday, Isroil va Falastin o‘rtasidagi mojaro ko‘p qirrali tarixiy, diniy va siyosiy sabablariga ega bo‘lsa-da, u Yaqin Sharqdagi strategik muvozanat va global kuchlarning manfaatlaridan ajralgan holda mavjud emas.

Ehtimol, Harvining nazariyasi eng yaqqol namoyon bo‘layotgan maydon AQSH va Xitoy o‘rtasidagi bugungi raqobatdir. XX asr oxirida ishlab chiqarishning katta qismi Osiyoga ko‘chgan bo‘lsa, bugungi kunda raqobat nafaqat ishlab chiqarish, balki yarimo‘tkazgichlar, sun’iy intellekt, telekommunikatsiya, strategik minerallar, logistika yo‘laklari va xalqaro moliya tizimi ustidan nazorat uchun ham kechmoqda. Harvi ta’riflaganidek, iqtisodiy markazlarning o‘zgarishi yangi geosiyosiy ziddiyatlarni yuzaga keltirishi mumkinligi haqidagi fikr bugungi xalqaro munosabatlarda yana dolzarb tus olmoqda.

Shu bilan birga, ushbu maqolani yagona izohlovchi model sifatida qabul qilish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Zamonaviy mojarolar milliy xavfsizlik, mafkura, etnik va diniy omillar, ichki siyosat, tarixiy tajriba hamda davlat rahbarlarining qarorlari kabi ko‘plab boshqa omillar ta’sirida ham shakllanadi. Harvining yondashuvi ana shu murakkab manzaraning iqtisodiy va siyosiy iqtisodiy jihatlarini yoritishga xizmat qiladi. U xalqaro siyosat ortida kapital harakati, moliyaviy institutlar, resurslar va iqtisodiy manfaatlarning qanday rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi.

Maqola bizning yillik mavzuimiz — farq bilan ham bog’liq. Harvi ko’rsatadiki, kapital faqat ishlab chiqarish orqali emas, balki allaqachon mavjud bo’lgan narsani o’zlashtirish orqali ham daromad keltiradi: xususiylashtirish, qarz, garovga olingan uy, loyiha uchun buzilgan turar joy. Neft, imperiyalar va jahon banklari haqida o’qir ekanmiz, bularning barchasi begona ishlar, biz esa chetdan kuzatuvchimiz deb o’ylash oson. Ammo xususiylashtirish, qarz va buzish Londonda emas — bizning ko’chamizda sodir bo’lmoqda. Sezmasligimiz sababi — bu yerda o’sha voqealar boshqacha nom oladi: buzish obodonlashtirish deb ataladi, yerni tortib olish investitsiya jalb qilish, ortda qolish esa “o’tish davri”. Nomlash biz uchun hal qiladi: bu ish rivojlanishga tegishlimi yoki tortib olishga. Shu tariqa nomlashdagi farq "u yer" bilan "bu yer" o’rtasidagi farqni yaratadi: biz o’zimizni global kapitalizmdan ajralgan deb his qilamiz — undan uzoq bo’lganimiz uchun emas, balki bizda kerakli lug’at bo’lmagani uchun.

Ushbu tarjimaning maqsadi Harvining nazariy qarashlarini o‘zbek tilidagi kitobxonga imkon qadar aniq va tushunarli shaklda yetkazishdir. Tarjima davomida ayrim murakkab iqtisodiy va falsafiy atamalar uchun o‘zbek tilida izchil terminologiya qo‘llashga harakat qilindi. Matn oxirida berilgan lug‘at aynan shu maqsadda tuzilgan bo‘lib, o‘quvchiga maqolada uchraydigan asosiy tushunchalarni yaxshiroq anglashda yordam beradi.

Oradan yigirma yildan ortiq vaqt o‘tganiga qaramay, "Yangi imperializm" bugungi global iqtisodiy va siyosiy tartib haqida o‘ylashga undaydigan eng muhim asarlardan biri bo‘lib qolmoqda. Kitobxon ushbu maqolaga tayyor javoblar manbai sifatida emas, balki zamonaviy dunyo iqtisodiyoti va geosiyosatini chuqurroq tushunishga yordam beruvchi nazariy yondashuv sifatida murojaat qilishi maqsadga muvofiqdir. Bu esa maqolaning bugungi kundagi eng katta ahamiyatini belgilaydi. Tarjima jarayonida SIdan foydalanildi.

Tarjimon: Feckro Felix

Tahrirchi: Maxfiratbegim Azizi

Asl manba: Harvey, D. (2004). The’New’Imperialism: Accumulation by Dispossession. Socialist Register, 40.

“Yangi” imperializm: mulkdan mahrum etish orqali jamg‘arish

DEVID HARVI

Kapitalizmning uzoq vaqt davomida turli inqirozlar va qayta tashkil etilishlarga qaramay yashab kelayotgani, garchi siyosiy spektrning ham so‘l, ham o‘ng qanoti uning tez orada barham topishini bir necha bor bashorat qilgan bo‘lsa-da, izoh talab qiladigan hodisadir. Fransuz faylasufi Anri Lefevr bu savolga javobni o‘zining mashhur "kapitalizm makon yaratish orqali yashab qoladi" degan fikrida topgan deb hisoblagan.¹ Biroq u bu jarayon aynan qanday ishlashini batafsil tushuntirib bermagan. Lenin ham, Roza Lyuksemburg ham, turli nazariy asoslardan kelib chiqqan holda, imperializmni, ya’ni makonni kapitalistik tarzda qayta tashkil etishning muayyan shaklini, kapitalizmning yashab qolish mexanizmi sifatida talqin qilgan. Shu bilan birga, ikkalasi ham imperializmning o‘zi ham ichki ziddiyatlari sababli abadiy davom eta olmasligini ta’kidlagan.

Men esa 1970-yillarda bu muammoga boshqa nuqtai nazardan yondashishga harakat qildim. E’tiborimni kapitalizmning ichki ziddiyatlarini yumshatishda "makon-vaqt yechimlari" (spatio-temporal fixes) qanday rol o‘ynashiga qaratdim.² Bu g‘oya Karl Marksning foyda normasining pasayish tendensiyasi haqidagi nazariyasiga tayanadi. Mazkur nazariyaga ko‘ra, kapitalizm vaqti-vaqti bilan ortiqcha jamg‘arilish inqirozlarini keltirib chiqaradi.³ Bunday inqirozlarda bir tomondan foydalanilmay qolayotgan kapital, ikkinchi tomondan esa ish topa olmayotgan mehnat resurslari mavjud bo‘ladi. Ya’ni, jamiyatda ishlab chiqarish imkoniyatlari ham, ishlashga tayyor odamlar ham bor, ammo ularni foyda keltiradigan va ijtimoiy jihatdan foydali faoliyatga birlashtirishning samarali usuli topilmaydi. Agar bunday vaziyat kapital va mehnatning ommaviy qadrsizlanishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelmasligi kerak bo‘lsa, unda bu ortiqcha resurslarni iqtisodiyotga singdirishning yangi yo‘llarini topish zarur bo‘ladi. Bunday yo‘llardan biri — geografik kengayish, ya’ni yangi hududlarga kirish va iqtisodiy makonni qayta tashkil etishdir. Ammo bu vaqt talab qiladi. Chunki yangi hududlarni o‘zlashtirish odatda transport va aloqa tarmoqlari, ta’lim, ilmiy tadqiqotlar kabi uzoq muddat xizmat qiladigan infratuzilmaga katta investitsiyalarni talab qiladi. Bu investitsiyalar esa o‘zini oqlashi va iqtisodiyotga foyda keltirishi uchun ko‘p yillar kerak bo‘ladi.

1970-yillardan buyon global kapitalizm ortiqcha jamg‘arilishning surunkali muammosi bilan yashab kelmoqda. Brenner bu holatni tasdiqlovchi empirik dalillarni keltiradi va men ularni, umuman olganda, ishonarli deb hisoblayman.⁴ Biroq men bu davrdagi xalqaro kapitalizmning beqarorligini ortiqcha jamg‘arilish muammosini vaqtincha yumshatishga qaratilgan, ammo uzoq muddatda samara bermagan "makon-vaqt yechimlari" ketma-ketligi sifatida talqin qilaman. Govanning fikricha, AQSH aynan shunday moliyaviy va iqtisodiy beqarorlikni boshqarish orqali global kapitalizmda o‘zining yetakchi mavqeini saqlab qolishga harakat qilgan.⁵ Shu nuqtai nazardan qaraganda, AQSHning so‘nggi yillarda harbiy kuch bilan qo‘llab-quvvatlanadigan ochiq imperialistik siyosatga ko‘proq murojaat qilayotgani uning global ustunligi zaiflashayotganining belgisi sifatida talqin qilinishi mumkin. Buning sababi mamlakat ichida resessiya va aktivlarning keng ko‘lamli qadrsizlanishi xavfining kuchayishidir. Ilgari esa bunday iqtisodiy zarbalar asosan boshqa hududlarga yuklatilgan edi. Masalan, 1980-yillar va 1990-yillar boshida Lotin Amerikasi, 1997-yilda esa Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo og‘ir moliyaviy inqirozni boshdan kechirdi. Keyinchalik bu inqiroz Rossiya va Lotin Amerikasining katta qismiga ham tarqaldi. Men yana bir muhim fikrni ilgari surmoqchiman. Oddiy iqtisodiy o‘sish va ishlab chiqarishni kengaytirish orqali kapitalni ko‘paytirish tobora qiyinlashgani sari, mulkni tortib olish, xususiylashtirish va boshqa yo‘llar bilan boylikni qayta taqsimlash orqali kapital jamg‘arishga bo‘lgan urinishlar kuchayib bormoqda.⁶

Mening xulosam shuki, aynan mana shu jarayon bugungi kunda ko‘pchilik "yangi imperializm" deb atayotgan hodisaning eng muhim belgisi hisoblanadi.⁷

Makon-vaqt yechimi va uning ziddiyatlari

"Makon-vaqt yechimi" (spatio-temporal fix) g‘oyasining mohiyati aslida unchalik murakkab emas. Muayyan hudud (masalan, bir mamlakat) iqtisodiyotida ortiqcha jamg‘arilish yuz berganda, bir vaqtning o‘zida ikki muammo paydo bo‘ladi: bir tomondan, mehnat resurslari ortiqcha bo‘lib qoladi (ya’ni ishsizlik ortadi), ikkinchi tomondan esa kapital ortiqcha to‘planadi. Bu ortiqcha kapital bozorda zarar ko‘rmasdan sotib bo‘lmaydigan mahsulotlar zaxirasi, foydalanilmay turgan ishlab chiqarish kuchlari yoki foydali investitsiya yo‘nalishini topa olmayotgan pul mablag‘lari ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin.

Bunday ortiqcha resurslarni iqtisodiyotga qayta jalb qilishning uchta asosiy yo‘li mavjud:

(a) kapitalni vaqt bo‘yicha "ko‘chirish", ya’ni uni uzoq muddatli investitsiya loyihalariga yoki ta’lim va ilmiy tadqiqotlar kabi ijtimoiy xarajatlarga yo‘naltirish. Bunda ortiqcha kapital darhol iqtisodiy aylanishga qaytmaydi, balki uzoq yillar davomida ishlaydigan loyihalarga bog‘lanadi;

(b) kapitalni makon bo‘yicha "ko‘chirish", ya’ni yangi bozorlar ochish, yangi ishlab chiqarish kuchlarini yaratish, boshqa hududlardagi tabiiy resurslar, mehnat resurslari va ijtimoiy imkoniyatlardan foydalanish;

© yoki ushbu ikki usulni birgalikda qo‘llash.

Natijada iqtisodiyotda "xayoliy kapital" (fictitious capital) deb ataladigan moliyaviy resurslar paydo bo‘ladi. Bu mablag‘lar bugungi iste’molga emas, balki kelajakda foyda keltirishi kutilayotgan loyihalarga, masalan, avtomobil yo‘llari qurilishi yoki ta’lim tizimiga yo‘naltiriladi. Shu tariqa iqtisodiy faollik yana jonlanadi. Masalan, yo‘l qurayotgan ishchilar va maktablarda ishlayotgan o‘qituvchilarning daromadi ortishi natijasida ular ko‘proq kiyim-kechak, poyabzal va boshqa mahsulotlarni xarid qiladi, bu esa ortiqcha ishlab chiqarilgan mahsulotlarga bo‘lgan talabni ham oshiradi.⁸ Agar qurilish va ijtimoiy rivojlanishga yo‘naltirilgan bu xarajatlar keyinchalik iqtisodiyotning samaradorligini oshirib, kapitalning yanada unumli jamg‘arilishiga xizmat qilsa, "xayoliy kapital" o‘zini oqlaydi. Bunday hollarda qarzlar to‘lanadi: yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri, yoki iqtisodiy o‘sish natijasida oshgan soliq tushumlari hisobiga davlat qarzlari qoplanadi. Ammo agar bunday investitsiyalar kutilgan natijani bermasa, qurilgan infratuzilma yoki ta’lim sohasiga sarflangan mablag‘lar ortiqcha qiymatga aylanib qoladi. Natijada uy-joylar, ofislar, sanoat zonalari, aeroportlar kabi aktivlar qadrsizlanadi yoki davlat infratuzilma uchun olingan qarzlarni qaytara olmay qoladi. Bu esa davlat moliyaviy inqirozi (fiskal inqiroz)ni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday investitsiyalar kapitalizmni ba’zan barqarorlashtiruvchi, ba’zan esa aksincha, beqarorlashtiruvchi rol o‘ynagan.

Masalan, 1973-yilgi inqiroz butun dunyoda ko‘chmas mulk bozorining qulashi bilan boshlangan edi. Bu jarayon Germaniyadagi Herstatt Bankning inqirozidan boshlanib, keyinchalik AQSHdagi Franklin National Bankning ham qulashiga olib keldi. Oradan ko‘p o‘tmay, 1975-yilda Nyu-York shahri deyarli bankrot bo‘ldi. Bu davlatning ijtimoiy xarajatlari soliq tushumlaridan oshib ketganining klassik misoli edi. 1990-yilda Yaponiyada o‘n yil davom etgan iqtisodiy turg‘unlik yer, ko‘chmas mulk va boshqa aktivlar narxining sun’iy ravishda oshirilgan moliyaviy pufagi yorilishi bilan boshlandi. Bu butun bank tizimini xavf ostiga qo‘ydi. 1997-yilda Osiyo moliyaviy inqirozi esa Tailand va Indoneziyadagi ko‘chmas mulk bozoridagi spekulyativ pufaklarning yorilishi natijasida boshlandi. 2001-yil o‘rtalaridan keyin esa iqtisodiyotning boshqa ko‘plab tarmoqlarida resessiya boshlanganiga qaramay, AQSH va Buyuk Britaniya iqtisodiyotlarini ushlab turgan eng muhim omillardan biri ko‘chmas mulk bozoridagi spekulyativ o‘sish bo‘ldi.

1998-yildan boshlab Xitoy iqtisodiy o‘sishni davom ettirish va ortiqcha mehnat resurslarini ish bilan ta’minlash (shu orqali ijtimoiy norozilik xavfini kamaytirish) maqsadida qarz hisobidan moliyalashtirilgan ulkan infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritdi. Bu loyihalar hatto ulkan "Uch daralar" (Three Gorges) GESidan ham ko‘lam jihatidan kattaroq edi. Ular 8 500 mil yangi temir yo‘llar, zamonaviy avtomagistrallar, shaharlarni rivojlantirish loyihalari, Yanszi daryosidan Xuanxe daryosiga suv burish bo‘yicha yirik muhandislik inshootlari, yangi aeroportlar va boshqa ko‘plab mega-loyihalarni o‘z ichiga olgan. Mening nazarimda, kapital jamg‘arilishi haqida yozilgan ko‘plab tadqiqotlar (jumladan Brennerning ishlari ham) bu masalalarni umuman e’tibordan chetda qoldirgani yoki ularni faqat ikkinchi darajali hodisa sifatida baholagani hayratlanarli.

Shuni ham ta’kidlash kerakki, "fix" atamasi ingliz tilida ikki ma’noga ega. Birinchi ma’noda u "mahkamlab qo‘yish" yoki "bir joyga bog‘lab qo‘yish" deganidir. Ya’ni kapitalning ma’lum bir qismi uzoq muddat davomida muayyan jismoniy obyektga bog‘lanib qoladi. Bu muddat obyektning iqtisodiy va jismoniy xizmat qilish muddatiga bog‘liq. Xuddi shuningdek, davlat zimmasiga olgan ijtimoiy majburiyatlar tufayli ijtimoiy xarajatlar ham muayyan hududga bog‘lanib qoladi va ularni boshqa joyga ko‘chirib bo‘lmaydi. (Biroq keyingi tahlilda muallif bu masala juda murakkab bo‘lgani uchun ijtimoiy infratuzilmani batafsil ko‘rib chiqmaydi.) Asosiy kapitalning ayrim turlari geografik jihatdan ko‘chirilishi mumkin. Masalan, ayrim uskunalarni yechib olib boshqa joyga o‘rnatish mumkin. Ammo boshqa ko‘plab obyektlar yer bilan shunchalik chambarchas bog‘langanki, ularni buzmasdan boshqa joyga ko‘chirib bo‘lmaydi. Samolyotlar uchishi mumkin, biroq ular foydalanadigan aeroportlarni boshqa joyga ko‘chirib bo‘lmaydi.

Boshqa tomondan, "makon-vaqt yechimi" (spatio-temporal fix) kapitalistik inqirozlarni vaqt bo‘yicha kechiktirish va geografik kengayish orqali hal etishni ifodalovchi metaforadir. Yangi makonlarni yaratish, mehnatning mutlaqo yangi hududiy taqsimotini tashkil etish, yangi va arzonroq resurs manbalarini o‘zlashtirish, kapital jamg‘arilishi uchun yangi va jadal rivojlanayotgan hududlarni ochish, shuningdek, avvaldan mavjud bo‘lgan jamiyatlarga kapitalistik ijtimoiy munosabatlar va institutsional tizimlarni (masalan, shartnoma huquqi va xususiy mulk tizimini) singdirish mavjud ortiqcha kapital va mehnat resurslarini o‘zlashtirishning turli usullarini yaratadi. Biroq bunday geografik kengayish, qayta tashkil etish va qayta qurish hali o‘z qiymatini to‘liq qaytarmagan, muayyan joyga bog‘langan kapital qiymatlariga xavf tug‘diradi. Muayyan hududga bog‘langan katta hajmdagi kapital boshqa joylarda makoniy yechim izlashni qiyinlashtiradi. Nyu-York shahrini tashkil etuvchi asosiy kapital aktivlarining qiymati nihoyatda katta bo‘lgan. Shu sababli 1975-yilda (va yana 2003-yilda) ularning keskin qadrsizlanishi kapitalizm kelajagiga jiddiy tahdid sifatida qaralgan. Agar kapital bir hududni tark etsa, u ortidan vayronagarchilik qoldiradi. Bunga 1970–1980-yillarda Pitsburg va Sheffild kabi kapitalizmning sanoat markazlarida, shuningdek Bombey singari dunyoning boshqa hududlarida kuzatilgan deindustrializatsiya misol bo‘la oladi.

Agar ortiqcha kapital ko‘chmasa yoki ko‘chirilmasa, u bevosita qadrsizlanadi. Kapital muayyan davrda o‘z qiyofasiga mos jismoniy makonni yaratadi, biroq ortiqcha jamg‘arilish inqirozlarini geografik kengayish va vaqt bo‘yicha kechiktirish orqali hal qilishga intilganda, keyinchalik o‘zi yaratgan shu makonni buzishga majbur bo‘ladi. Shu tariqa "yaratuvchi vayronkorlik" (creative destruction) tarixi kapitalizmning jismoniy va ijtimoiy makoni rivojlanishiga singib ketadi. Bu jarayon turli salbiy ijtimoiy va ekologik oqibatlarni ham keltirib chiqaradi. Makon-vaqt o‘zgarishlari dinamikasi ichida yana bir qator ziddiyatlar yuzaga keladi. Agar ma’lum bir hududda (masalan, milliy davlatda) ortiqcha kapital va ortiqcha mehnat resurslari mavjud bo‘lsa hamda ularni ichki iqtisodiyotning o‘zida (hududiy qayta taqsimlash yoki ijtimoiy xarajatlar orqali) o‘zlashtirib bo‘lmasa, ular qadrsizlanib ketmasligi uchun boshqa hududlarga yo‘naltirilishi kerak.

Buni amalga oshirishning bir necha yo‘li mavjud. Ulardan biri ortiqcha mahsulotlar uchun boshqa bozorlardan xaridor topishdir. Biroq mahsulot yuborilayotgan hududlarda uni sotib olish imkoniyati bo‘lishi kerak. Buning uchun ularda oltin yoki valyuta (masalan, AQSH dollari) zaxiralari yoki xalqaro bozorda ayirboshlash mumkin bo‘lgan mahsulotlar mavjud bo‘lishi lozim. Natijada ortiqcha mahsulot eksport qilinadi, evaziga esa pul yoki boshqa mahsulotlar qaytib keladi. Biroq bu ortiqcha jamg‘arilish muammosini faqat qisqa muddatga yumshatadi. Muammo yo‘qolmaydi, balki ortiqcha mahsulot ortiqcha pulga yoki boshqa turdagi mahsulotlarga aylanadi. Agar qaytib kelayotgan mahsulotlar arzonroq xomashyo yoki boshqa ishlab chiqarish resurslari bo‘lsa, ular ichki iqtisodiyotda foyda normasining pasayish bosimini vaqtincha kamaytirishi mumkin. Agar mahsulotni qabul qilayotgan hududda buning evaziga qaytariladigan valyuta yoki mahsulot bo‘lmasa, ularni topishi yoki kredit yoxud yordam olishi kerak bo‘ladi. XIX asrda Buyuk Britaniya Hindistonni Xitoy bilan afyun savdosini yo‘lga qo‘yishga majbur qilgan va shu yo‘l bilan Hindiston savdosi orqali Xitoy oltinini o‘zlashtirgan.

Yana bir usul — mahsulot sotib oluvchi hududga kredit yoki yordam berishdir. Bunday hollarda unga eksport qiluvchi mamlakatning ortiqcha mahsulotlarini sotib olish uchun mablag‘ qarz yoki yordam sifatida beriladi. XIX asrda Buyuk Britaniya Argentinaga shunday yo‘l tutgan. 1990-yillarda esa Yaponiyaning savdo profitsitining katta qismi AQSHga kredit berish orqali o‘zlashtirilgan. Bu kreditlar Yaponiya mahsulotlarini xarid qilayotgan amerikalik iste’molchilarni moliyalashtirgan. Bozor va kredit operatsiyalari ortiqcha jamg‘arilish muammosini hech bo‘lmaganda qisqa muddatga yumshatishi mumkin. Bunday mexanizm, ayniqsa, geografik rivojlanish notekis bo‘lganda samarali ishlaydi. Bunda bir hududdagi ortiqcha mahsulot boshqa hududdagi taqchillik bilan mos keladi. Biroq kredit tizimiga tayanish hududlarni spekulyativ va "xayoliy kapital" (fictitious capital) oqimlariga nisbatan zaif qilib qo‘yadi. Bunday kapital oqimlari kapitalistik rivojlanishni ham rag‘batlantirishi, ham izdan chiqarishi mumkin. So‘nggi yillarda kuzatilganidek, ular zaif hududlarga keskin qadrsizlanishni ham yuklashi mumkin.

Kapitalni boshqa mamlakatlarga eksport qilish, ayniqsa u bilan birga ishchi kuchi ham ko‘chib o‘tsa, yuqorida ko‘rib chiqilgan usullardan boshqacha ishlaydi va odatda uzoq muddatli natijalar beradi. Bunday holatda ortiqcha kapital (ko‘pincha pul shaklidagi kapital) va ortiqcha mehnat resurslari boshqa hududlarga yo‘naltiriladi. Maqsad o‘sha yangi hududlarda kapital jamg‘arilishi jarayonini boshlab yuborishdir. Masalan, XIX asrda Buyuk Britaniyada to‘plangan ortiqcha kapital AQSHga, shuningdek Janubiy Afrika, Avstraliya va Kanada kabi ko‘chmanchilar koloniyalariga yo‘naltirilgan. Natijada bu hududlarda yangi va tez rivojlanayotgan kapital jamg‘arish markazlari shakllandi. Ular esa o‘z navbatida Buyuk Britaniyada ishlab chiqarilgan mahsulotlarga bo‘lgan talabni oshirdi. Kapitalizm yangi hududlarda to‘liq shakllanishi va u yerda ham ortiqcha kapital paydo bo‘lish darajasiga yetishi uchun ko‘pincha ko‘p yillar kerak bo‘ladi (hatto ba’zan bu umuman sodir bo‘lmasligi ham mumkin). Shu sababli kapitalni eksport qilgan mamlakat uzoq vaqt davomida bundan foyda ko‘rishi mumkin.

Bu, ayniqsa, eksport qilinayotgan mahsulotlar kelajakdagi kapital jamg‘arilishi uchun zarur bo‘lgan uzoq muddat xizmat qiladigan infratuzilmalar — masalan, temir yo‘llar, to‘g‘onlar va boshqa yirik obyektlar — bo‘lganda yaqqol namoyon bo‘ladi. Biroq bunday uzoq muddatli investitsiyalarning daromadliligi oxir-oqibat kapital qabul qilayotgan mamlakatda kapital jamg‘arilishi qanchalik muvaffaqiyatli rivojlanishiga bog‘liq bo‘ladi. XIX asr oxirida Buyuk Britaniya Argentinaga aynan shu tamoyil asosida kredit bergan. Ikkinchi jahon urushidan keyin esa AQSH Marshall rejasi orqali Yevropa (ayniqsa Germaniya) va Yaponiyani iqtisodiy jihatdan tiklashni qo‘llab-quvvatladi. Bunda AQSHning iqtisodiy xavfsizligi (Sovuq urush bilan bog‘liq harbiy omillarni hisobga olmaganda) aynan shu hududlarda kapitalistik iqtisodiyotning qayta tiklanishiga bog‘liq edi.

Yangi kapital jamg‘arish markazlari yangi ziddiyatlarni ham yuzaga keltiradi. Biroq bu jarayon yangi ziddiyatlarni ham keltirib chiqaradi.Bir vaqtlar kapital qabul qilgan va tez rivojlangan yangi hududlar oxir-oqibat o‘zlari ham ortiqcha kapital ishlab chiqara boshlaydi. Natijada ular ham bu ortiqcha kapitalni joylashtirish uchun yangi bozorlar va yangi hududlarni izlashga majbur bo‘ladi. 1960-yillarning oxiridan boshlab Yaponiya va Germaniya AQSH kapitalining asosiy raqiblariga aylandi. Xuddi shunday, XX asr davomida AQSH Buyuk Britaniya kapitalini ortda qoldirib, Britaniya imperiyasining zaiflashishiga hissa qo‘shdi. Ichki iqtisodiy rivojlanish qaysi nuqtada tashqi kengayishga aylanishini kuzatish doimo qiziq. Yaponiya bu jarayonni 1960-yillarda boshladi. Avval xalqaro savdoni kengaytirdi, keyin Yevropa va AQSHga to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar yo‘naltirdi. So‘ng Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoga katta hajmdagi bevosita va portfel investitsiyalarini amalga oshirdi. Nihoyat, boshqa mamlakatlarga, ayniqsa AQSHga, yirik kreditlar bera boshladi. Janubiy Koreya ham 1980-yillarda tashqi ekspansiyaga o‘tdi. Oradan ko‘p o‘tmay Tayvan ham 1990-yillarda xuddi shu yo‘lni tanladi.

Har ikkala mamlakat nafaqat moliyaviy kapitalni eksport qildi, balki transmilliy kompaniyalar uchun pudratchi sifatida dunyoning turli hududlariga — Markaziy Amerika, Afrika, Janubiy va Sharqiy Osiyoga — mehnatni boshqarishning nihoyatda qattiq va ekspluatatsion usullarini ham olib kirdi. Shunday qilib, yaqindagina kapitalistik rivojlanishning muvaffaqiyatli namunalari bo‘lgan mamlakatlar ham qisqa vaqt ichida o‘zlarining ortiqcha kapitali uchun makon-vaqt yechimi izlash zaruratiga duch kelgan. Janubiy Koreya, Singapur, Tayvan va bugungi kunda hatto Xitoy ham juda qisqa vaqt ichida kapitalni asosan qabul qiluvchi mamlakatlardan kapital eksport qiluvchi mamlakatlarga aylandi. Avvalgi tarixiy davrlarda bunday o‘zgarishlar ancha sekin kechgan edi. Ammo bu muvaffaqiyatli iqtisodiyotlar o‘zlari amalga oshirgan makon-vaqt yechimlarining oqibatlariga ham tez moslashishga majbur bo‘lmoqda.

Yaponiya, Janubiy Koreya va Tayvandan kelayotgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni o‘zlashtirgan Xitoy ishlab chiqarish va eksportning ko‘plab yo‘nalishlarida ushbu mamlakatlarni tez sur’atlarda ortda qoldirmoqda. Bu avvalo qo‘shilgan qiymati past va mehnat talab qiladigan mahsulotlarda kuzatilmoqda, biroq Xitoy yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishga ham tez o’tmoqda. Brenner qayd etgan umumiy ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlari muammosini Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda ketma-ket paydo bo‘layotgan va kengayib borayotgan makon-vaqt yechimlari tizimi sifatida ko‘rish mumkin. Bu jarayon Lotin Amerikasining ayrim mamlakatlari — ayniqsa Braziliya, Meksika va Chili — hamda keyinchalik Sharqiy Yevropani ham qamrab oldi. Qiziqarli tomoni shundaki, so‘nggi yillarda jarayon ma’lum ma’noda teskari yo‘nalishga burildi. Dollar dunyoning ishonchli zaxira valyutasi bo‘lib qolgani va AQSHga seynoraj (zaxira valyutasini chiqaruvchi davlatning moliyaviy ustunligi) imkoniyatini bergani sababli, davlat qarzi keskin oshgan bo‘lsa ham, AQSH asosan Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyodan, shuningdek boshqa hududlardan kelayotgan ortiqcha kapitalni o‘ziga jalb qila oldi.⁹

Natija: tobora keskinlashayotgan xalqaro raqobat. Natijada dunyoda kapital jamg‘arilishining bir nechta kuchli markazlari shakllanmoqda va ular ortiqcha kapital muammosi saqlanib qolayotgan sharoitda tobora keskinroq xalqaro raqobatga kirishmoqda. Uzoq muddatda ularning barchasi bir vaqtning o‘zida muvaffaqiyat qozona olmaydi. Natijada iqtisodiy jihatdan zaifroq davlatlar og‘ir moliyaviy inqiroz va aktivlarining keskin qadrsizlanishiga duch keladi yoki geosiyosiy qarama-qarshiliklar savdo urushlari, valyuta urushlari, hatto harbiy to‘qnashuvlarga aylanadi. XX asrdagi ikki jahon urushi kapitalistik davlatlar o‘rtasidagi ana shunday qarama-qarshiliklarning misolidir. Bunday vaziyatda eksport qilinadigan narsa endi kapital emas, balki qadrsizlanish va vayronkorlik bo‘ladi. Bunga 1997–1998-yillarda AQSH moliyaviy institutlari Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga yuklagan moliyaviy qadrsizlanish misol bo‘la oladi. Natijada makon-vaqt yechimi tobora xavfliroq tus ola boshlaydi. Biroq bu jarayon qanday sodir bo‘lishini to‘liq tushunish uchun yana bir necha muhim jihatlarni ko‘rib chiqish zarur.

Ichki ziddiyatlar

Huquq falsafasi (The Philosophy of Right) asarida Hegel ta’kidlaydiki, burjua jamiyatining ichki dialektikasi bir tomonda boylikning haddan tashqari to‘planishiga, ikkinchi tomonda esa qashshoqlar qatlamining kengayishiga olib keladi. Natijada jamiyat bu muammoni tashqi savdo hamda mustamlakachilik va imperialistik siyosat orqali hal qilishga intiladi. Hegel ijtimoiy tengsizlik va beqarorlikni mamlakat ichidagi qayta taqsimlash mexanizmlari orqali bartaraf etish mumkin, degan fikrni rad etadi.¹⁰

Lenin Sesil Roudsning quyidagi fikrini keltiradi: mustamlakachilik va imperializm fuqarolar urushining oldini olishning yagona yo‘li edi.¹¹ Shunday qilib, ma’lum bir hudud bilan cheklangan jamiyat ichidagi sinfiy munosabatlar va sinfiy kurashlar boshqa hududlarda makon-vaqt yechimi izlashga turtki beradi. XIX asr oxiridagi voqealar bunga yaxshi misol bo‘la oladi. Jozef Chemberlen ("Radikal Jo" nomi bilan tanilgan) dastlab Birmingemdagi liberal sanoatchilar manfaatlarini himoya qilgan va imperializmga qarshi bo‘lgan. Masalan, u 1850-yillardagi Afg‘on urushlarini qo‘llab-quvvatlamagan. U o‘z faoliyatini ta’lim tizimini isloh qilishga hamda Birmingem shahrida ishlab chiqarish va iste’mol uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy va jismoniy infratuzilmalarni yaxshilashga bag‘ishladi. Uning fikricha, bunday investitsiyalar ortiqcha kapitalni samarali o‘zlashtiradi va uzoq muddatda o‘zini oqlaydi.

Liberal-konservativ harakatning muhim arboblaridan biri sifatida u Buyuk Britaniyada kuchayib borayotgan sinfiy kurashni bevosita kuzatdi. 1885-yilda u mashhur nutq so‘zlab, mulkdor tabaqalarni jamiyat oldidagi mas’uliyatini tan olishga chaqirdi. Ya’ni ularni faqat mulkdor sifatidagi huquqlarini himoya qilish bilan cheklanmasdan, kam ta’minlangan aholining turmush sharoitini yaxshilashga hamda mamlakat manfaatlari yo‘lida ijtimoiy va jismoniy infratuzilmalarga sarmoya kiritishga da’vat etdi. Biroq mulkdorlar qatlamining keskin qarshiligi uni bu pozitsiyasidan voz kechishga majbur qildi. Shundan so‘ng u imperializmning eng faol tarafdorlaridan biriga aylandi va keyinchalik Mustamlakalar vaziri sifatida Buyuk Britaniyani Bur urushi fojeasiga olib kirdi.

Bunday siyosiy yo‘lni bosib o‘tish o‘sha davr uchun odatiy hol edi. Fransiyada Jyul Ferry 1860-yillarda ichki islohotlarning, ayniqsa ta’lim tizimini rivojlantirishning ashaddiy tarafdori bo‘lgan. Biroq 1871-yilgi Parij Kommunasidan keyin u mustamlakachilik siyosatini qo‘llab-quvvatlay boshladi. Natijada Fransiya Janubi-Sharqiy Osiyodagi uzoq davom etgan mojarolarga tortildi va bu jarayon 1954-yilda Dyenbyenfu jangidagi mag‘lubiyat bilan yakunlandi. Italiyada Krispi mamlakat janubidagi yer muammosini Afrikani mustamlaka qilish orqali hal etishga urindi.

AQSHda esa Teodor Ruzvelt Frederic Jekson Tyorner Amerika chegarasi (Frontier) yopilganini e’lon qilganidan so‘ng (garchi investitsiya imkoniyatlari nuqtai nazaridan bu xulosa noto‘g‘ri bo‘lsa ham), ichki islohotlarni emas, balki imperialistik siyosatni qo‘llab-quvvatlashga o‘tdi.¹² Bu misollarning barchasida liberal imperializmga (u taraqqiyot va "sivilizatsiya missiyasi" g‘oyalari bilan bog‘langan edi) o‘tish mutlaq iqtisodiy zarurat tufayli emas, balki burjuaziyaning o‘z sinfiy imtiyozlaridan voz kechishni istamagani bilan bog‘liq edi. Natijada ortiqcha kapitalni mamlakat ichidagi ijtimoiy islohotlar orqali o‘zlashtirish imkoniyati to‘sib qo‘yildi.

Bugungi kunda ham AQSHda kapital egalarining qayta taqsimlash siyosati yoki mamlakat ichidagi ijtimoiy sharoitni yaxshilashga qaratilgan siyosatga keskin qarshiligi mamlakatni iqtisodiy muammolar yechimini tashqi hududlardan izlashga majbur qiladi. Xuddi shunday ichki sinfiy siyosat 1884–1945-yillar oralig‘ida ko‘plab Yevropa davlatlarini ham o‘z muammolariga yechimni tashqaridan izlashga undagan va aynan shu omil Yevropa imperializmining o‘ziga xos shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Bu davrda ko‘plab liberal, hatto radikal siyosatchilar ham imperializm tarafdoriga aylandi. Ishchilar harakatining katta qismi ham imperialistik loyihani o‘z farovonligining zarur sharti sifatida qo‘llab-quvvatlashga ishontirildi.

Buning uchun esa burjuaziya davlat siyosati, mafkuraviy institutlar va harbiy kuch ustidan to‘liq nazorat o‘rnatishi zarur edi. Shu sababli Arendt Yevropa markazidagi imperializmni Lenindek "kapitalizmning oxirgi bosqichi" emas, balki "burjuaziyaning siyosiy hokimiyatining birinchi bosqichi" sifatida talqin qiladi.¹³ Bu masala xulosada yana batafsil ko‘rib chiqiladi.

Hokimiyatni makon bo‘ylab yoyishni ta’minlovchi vositachi institutsional tizimlar

Yaqinda chop etilgan maqolasida Henderson 1997–1998-yillardagi moliyaviy inqiroz davrida Tayvan va Singapur (valyutalari qadrsizlangan bo‘lsa-da, inqirozdan nisbatan kam zarar ko‘rgan) bilan Tailand va Indoneziya (deyarli to‘liq iqtisodiy va siyosiy tanazzulga uchragan) o‘rtasidagi farq davlat siyosati va moliyaviy siyosatdagi tafovutlar bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.¹⁴ Birinchi guruhdagi davlatlar kuchli davlat nazorati va himoyalangan moliyaviy bozorlar tufayli ko‘chmas mulk bozoriga kirib kelgan spekulyativ kapital oqimlaridan himoyalangan edi, ikkinchi guruhdagi davlatlar esa bunday himoyaga ega emas edi. Bunday farqlar, shubhasiz, muhim ahamiyatga ega. Vositachi institutlar kapital jamg‘arilishi dinamikasining nafaqat mahsuli, balki uni shakllantiruvchi omil ham hisoblanadi.

1973-yildan keyingi davrda davlat, davlatlararo tashkilotlar va moliyaviy institutlar bilan kapital jamg‘arilishining umumiy dinamikasi (ishlab chiqarish va tanlab amalga oshiriladigan qadrsizlanishlar orqali) o‘rtasidagi notinch munosabatlar notekis geografik rivojlanish va imperialistik siyosat tarixining eng muhim hamda eng murakkab jihatlaridan biri bo‘ldi.¹⁵ Gowan 1973-yildan keyin xalqaro kapitalizmning tubdan qayta tashkil etilishini AQSHning Yevropa, Yaponiya va keyinchalik Sharqiy hamda Janubi-Sharqiy Osiyo qarshisida jahon iqtisodiyotidagi gegemon mavqeini saqlab qolishga qaratilgan ketma-ket tavakkal siyosati sifatida talqin qiladi.¹⁶ Bu jarayon 1973-yilgi inqiroz davrida Niksonning neft narxlarini yuqori darajada ushlab turish va moliyaviy tartibga solishni yumshatishdan iborat ikki tomonlama strategiyasi bilan boshlandi. Shundan so‘ng AQSH banklariga Fors ko‘rfazi mamlakatlarida to‘plangan ulkan neft dollarlarini qayta taqsimlash bo‘yicha mutlaq huquq berildi. Natijada jahon moliyaviy faoliyatining markazi yana AQSHga ko‘chdi va bu, AQSH ichidagi moliyaviy sektorni liberallashtirish bilan birga, Nyu-Yorkni o‘zining mahalliy iqtisodiy inqirozidan chiqarishga ham yordam berdi. Shu tariqa Uoll-strit va AQSH G‘aznachiligiga tayangan kuchli moliyaviy tizim¹⁷ shakllandi. U Xalqaro valyuta jamg‘armasi kabi global moliyaviy institutlar ustidan nazorat imkoniyatiga ega bo‘lib, kredit siyosati va qarzlarni boshqarish mexanizmlari orqali ko‘plab zaif mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirish yoki izdan chiqarish qudratiga ega edi. Gowan ta’kidlaganidek, bu moliyaviy tizim AQSHning ketma-ket ma’muriyatlari tomonidan «globallashuv jarayonini va u bilan bog‘liq neoliberal ichki islohotlarni ilgari surishning kuchli iqtisodiy vositasi» sifatida qo‘llanilgan. Bu tizim inqirozlardan foyda ko‘rardi. «XVJ xavflarni o‘z zimmasiga oladi va AQSH banklarining zarar ko‘rmasligini ta’minlaydi (mamlakatlar esa tarkibiy islohotlar va boshqa choralar orqali qarzlarini to‘laydi), boshqa hududlardagi mahalliy inqirozlardan qochayotgan kapital esa oxir-oqibat Uoll-stritning mavqeini yanada mustahkamlaydi…».¹⁸ Natijada AQSH iqtisodiy qudratini (imkon qadar ittifoqchilari bilan birgalikda) tashqi dunyoga yoyishga, bozorlarni, ayniqsa kapital va moliyaviy oqimlar bozorlarini ochishga (bu keyinchalik XVJga a’zo bo‘lish shartiga aylandi) hamda dunyoning katta qismiga boshqa neoliberal siyosatlarni (Jahon savdo tashkiloti tashkil etilishi bilan yakunlangan) joriy etishga muvaffaq bo‘ldi.

Bu tizim haqida ikki muhim jihatni qayd etish lozim. Birinchidan, tovarlar erkin savdosi ko‘pincha dunyoda erkin va ochiq raqobatni ta’minlaydi, deb tasvirlanadi. Biroq Lenin ancha oldin ko‘rsatganidek, ishlab chiqarish yoki iste’molda monopoliyalar va oligopoliyalar mavjud bo‘lsa, bu da’vo o‘z kuchini yo‘qotadi. Masalan, AQSH bir necha bor o‘zining ulkan ichki bozoriga kirish imkoniyatini cheklash tahdidi orqali boshqa davlatlarni o‘z siyosatiga bo‘ysunishga majbur qilgan. Bunga AQSH Savdo vakili Robert Zellikning Braziliyaning yangi saylangan Ishchilar partiyasi prezidenti Lula haqida aytgan quyidagi gapi yaqqol misoldir: agar u Amerikadagi erkin bozorlar bo‘yicha AQSH rejasini qo‘llab-quvvatlamasa, «mahsulotlarini Antarktidaga eksport qilishiga to‘g‘ri keladi».¹⁹ AQSH bosimi ostida Tayvan va Singapur JSTga a’zo bo‘lishga va shu orqali moliyaviy bozorlarini spekulyativ kapital uchun ochishga majbur bo‘ldi. 1998-yilda esa AQSH G‘aznachiligining talabi bilan Janubiy Koreya XVJdan moliyaviy yordam olishi uchun xuddi shunday shartni qabul qildi. Hozirda AQSH kambag‘al mamlakatlarga taqdim etadigan «challenge grant» dasturlari doirasidagi yordamni ham moliyaviy institutlarning AQSH tizimiga moslashtirilishi sharti bilan bog‘lashni rejalashtirmoqda. Ishlab chiqarish sohasida esa asosan kapitalistik markaz mamlakatlarda joylashgan oligopoliyalar urug‘lik, o‘g‘it, elektronika, kompyuter dasturlari, farmatsevtika mahsulotlari, neft mahsulotlari va boshqa ko‘plab tarmoqlar ustidan amalda nazorat o‘rnatgan. Bunday sharoitda yangi bozorlarning ochilishi raqobatni kuchaytirmaydi, aksincha monopoliyalar o‘z ta’sirini yanada kengaytirishi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Buning ijtimoiy, ekologik, iqtisodiy va siyosiy oqibatlari juda keng ko‘lamli bo‘ladi. Bugungi kunda tashqi savdoning qariyb uchdan ikki qismi yirik transmilliy korporatsiyalar ichidagi yoki ular o‘rtasidagi operatsiyalar hissasiga to‘g‘ri kelishi ham shundan dalolat beradi. Hatto ijobiy tashabbus sifatida ko‘riladigan "Yashil inqilob" ham, ko‘pchilik tadqiqotchilar qayd etganidek, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi hajmining ortishi bilan bir qatorda agrar sektorda boylikning yanada ko‘proq jamlanishiga va Janubiy hamda Sharqiy Osiyoda monopoliyalashgan resurslarga qaramlikning kuchayishiga olib kelgan. AQSH tamaki kompaniyalarining Xitoy bozoriga kirib borishi AQSH ichki bozoridagi yo‘qotishlarni qoplash imkonini beradi, biroq ayni paytda Xitoyda o‘nlab yillar davom etadigan jiddiy sog‘liqni saqlash inqirozini ham yuzaga keltirishi muqarrar. Shu jihatlarning barchasi neoliberalizm monopoliyaga emas, balki ochiq raqobatga asoslanadi, degan da’volarning asossiz ekanini ko‘rsatadi. Bozor erkinligi haqidagi tasavvurlar odatdagidek bu haqiqatni yashirib turadi. Erkin savdo adolatli savdo degani emas.

Hatto erkin savdo tarafdorlari ham tan oladiki, tovarlarning erkin savdosi bilan moliyaviy kapitalning erkin harakati o‘rtasida katta farq bor.²⁰ Bu esa "bozor erkinligi" deganda aynan nimani tushunish kerak, degan savolni tug‘diradi. Masalan, Bhagvati kabi iqtisodchilar tovarlar erkin savdosini qat’iy qo‘llab-quvvatlaydi, biroq bu tamoyil moliyaviy kapital harakatiga ham avtomatik ravishda tatbiq etilishi kerak, degan fikrga qo‘shilmaydi. Masalaning murakkab tomoni shundaki, bir tomondan kredit oqimlari ishlab chiqarishga investitsiya kiritish, kapitalni bir tarmoq yoki hududdan boshqasiga ko‘chirish uchun juda muhimdir. Ular, shuningdek, uy-joy kabi iste’mol ehtiyojlarini ishlab chiqarish faoliyati bilan muvofiqlashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi, ayniqsa dunyoning ayrim hududlarida ortiqcha resurslar, boshqalarida esa tanqislik mavjud bo‘lgan sharoitda. Shu ma’noda moliyaviy tizim, davlat ishtirok etadimi yoki yo‘qmi, notekis geografik rivojlanish sharoitida kapital jamg‘arilishi jarayonini muvofiqlashtirish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Boshqa tomondan esa moliyaviy kapital tarkibida hech qanday yangi mahsulot yaratmaydigan faoliyat ham mavjud. Bunda pul ishlab chiqarishga emas, balki xomashyo fyucherslari, valyuta kurslari, qarz majburiyatlari va boshqa moliyaviy instrumentlar ustida spekulyatsiya qilish orqali yanada ko‘proq pul topishga xizmat qiladi. Bunday maqsadlar uchun juda katta hajmdagi kapital safarbar etilganda, ochiq kapital bozorlari spekulyatsiya maydoniga aylanadi. 1990-yillarda internet kompaniyalari ("dot.com") pufagi va fond bozori pufagi bunga misol bo‘la oladi: narxlarning sun’iy oshishi oxir-oqibat o‘zini o‘zi tasdiqlovchi jarayonga aylandi. Xuddi shuningdek, trillionlab dollar qarz mablag‘laridan foydalangan xedj fondlari Indoneziya va hatto iqtisodiy asoslari ancha mustahkam bo‘lgan Janubiy Koreyani ham moliyaviy inqiroz yoqasiga olib kelishga qodir edi. Uoll-stritda amalga oshiriladigan operatsiyalarning katta qismi ishlab chiqarishga investitsiyalarni moliyalashtirish bilan bog‘liq emas. Ularning asosiy maqsadi spekulyativ foyda olishdir. Shu sababli bunday tizim ko‘pincha "kazino kapitalizmi", "yirtqich kapitalizm" yoki hatto "kalxat kapitalizmi" deb ataladi. Long Term Capital Management fondining muvaffaqiyatsiz spekulyatsiyalari natijasida uni 2,3 milliard dollarlik yordam paketi bilan qutqarishga to‘g‘ri kelgani ham bunday faoliyat naqadar xavfli ekanini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, bunday spekulyativ operatsiyalar kapital jamg‘arilishining umumiy dinamikasiga juda kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Eng avvalo, ular siyosiy-iqtisodiy qudratning yana AQSHda, shuningdek Tokio, London va Frankfurt kabi boshqa yirik moliyaviy markazlarda jamlanishiga xizmat qildi.

Bu jarayon qanday kechishi markaziy kapitalistik mamlakatlarda shakllangan sinfiy ittifoqlar turiga, ularning xalqaro kelishuvlarni muhokama qilishdagi kuchlar nisbatiga (masalan, 1997–1998-yillardagi inqirozdan so‘ng 1990-yillarning o‘rtalaridagi "Vashington konsensusi" o‘rniga joriy etilgan yangi xalqaro moliyaviy tizimni yaratish jarayonida) hamda hukmron guruhlarning ortiqcha kapitaldan foydalanish bo‘yicha tanlagan siyosiy-iqtisodiy strategiyalariga bog‘liq. AQSHda Uoll-strit, G‘aznachilik vazirligi va Xalqaro valyuta jamg‘armasidan iborat o‘ziga xos "Wall Street–Treasury–IMF" majmuasi shakllandi. U global moliyaviy institutlar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatish va boshqa moliyaviy hamda davlat institutlari tarmog‘i orqali butun dunyoga ulkan moliyaviy qudratini yoyish imkoniyatiga ega bo‘ldi. So‘nggi yillarda aynan shu tizim global kapitalizm rivojlanishida hal qiluvchi, shu bilan birga muammoli rol o‘ynadi. Biroq bu markazning bunday ta’sir kuchiga ega bo‘lishi dunyoning qolgan qismi ham o‘zaro bog‘langan moliyaviy va davlat institutlari (jumladan, davlatlararo tashkilotlar) tizimiga qo‘shilganligi va amalda unga qaram bo‘lib qolganligi bilan izohlanadi. Shu sababli G7 mamlakatlari markaziy banklari o‘rtasidagi hamkorlik, valyuta siyosati bo‘yicha vaqtinchalik kelishuvlar yoki Jahon savdo tashkiloti doirasidagi nisbatan doimiy xalqaro bitimlar muhim ahamiyat kasb etadi.²¹ Agar bozor kuchlari ma’lum maqsadlarga erishish yoki qarshilik ko‘rsatayotgan davlatlarni ("rogue states") bo‘ysundirish uchun yetarli bo‘lmasa, unda AQSHning tengsiz harbiy qudrati — yashirin yoki ochiq shaklda — bu vazifani bajarish uchun ishga solinadi.

Ideal kapitalistik tizimda bunday institutsional mexanizmlar kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni, ya’ni iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashi kerak. Ammo diplomatiyada urush qanday ba’zan muzokaralarning davomiga aylansa, moliyaviy kapitalning davlat hokimiyati bilan qo‘llab-quvvatlangan aralashuvi ham ko‘pincha kapital jamg‘arilishining boshqa usuliga aylanadi. Davlat hokimiyati bilan moliyaviy kapitalning yirtqich shakllari o‘rtasidagi bunday ittifoq yangi boylik yaratish uchun investitsiya qilishdan ko‘ra, mavjud aktivlarni egallab olish va ularni qadrsizlantirishga qaratilgan “kalxat kapitalizmi"ning asosiy quroliga aylanadi. Ammo kapital jamg‘arilish yoki qadrsizlanishning ana shu "boshqa usullari"ni qanday tushunish kerak?

Mulkdan mahrum qilish orqali kapital jamg‘arilishi

"Kapital jamg‘arilishi" (The Accumulation of Capital) asarida Roza Lyuksemburg kapital jamg‘arilishining ikki tomoniga e’tibor qaratadi:

Birinchi tomon tovar bozori va qo‘shimcha qiymat yaratiladigan joy — zavod, kon yoki qishloq xo‘jaligi mulki bilan bog‘liq. Shu nuqtai nazardan qaralganda, jamg‘arilish sof iqtisodiy jarayon bo‘lib, uning eng muhim bosqichi kapitalist bilan yollanma ishchi o‘rtasidagi munosabatdir. Bu yerda, hech bo‘lmaganda tashqi ko‘rinishda, tinchlik, mulk daxlsizligi va tenglik hukm suradi. Faqat chuqur ilmiy tahlilgina mulk huquqi jamg‘arilish jarayonida qanday qilib boshqalarning mulkini o‘zlashtirish huquqiga aylanishini, tovar almashinuvi qanday qilib ekspluatatsiyaga, tenglik esa sinfiy hukmronlikka aylanishini ochib bera oladi. Ikkinchi tomon esa kapitalizm bilan kapitalistik bo‘lmagan ishlab chiqarish usullari o‘rtasidagi munosabatlarga taalluqlidir. Bu munosabatlar xalqaro maydonda namoyon bo‘ladi. Ularning asosiy vositalari mustamlakachilik siyosati, xalqaro kredit tizimi, ta’sir doiralarini taqsimlash siyosati va urushdir. Bu yerda zo‘ravonlik, firibgarlik, zulm va talon-toroj yashirilmaydi, aksincha ochiq namoyon bo‘ladi. Siyosiy zo‘ravonlik va hokimiyat uchun kurashlar orasida iqtisodiy jarayonlarning qat’iy qonuniyatlarini ko‘ra olish esa alohida sa’y-harakatni talab qiladi.

Lyuksemburgning fikricha, kapital jamg‘arilishining bu ikki tomoni bir-biri bilan uzviy bog‘langan, kapitalizm tarixini esa faqat ularni birgalikda ko‘rib chiqish orqali tushunish mumkin.²²

Marksning kapital jamg‘arilishi haqidagi umumiy nazariyasi klassik siyosiy iqtisodga xos bo‘lgan bir qator muhim boshlang‘ich farazlarga asoslanadi. Bu farazlar ibtidoiy jamg‘arilish (primitive accumulation) jarayonlarini nazariyadan chetda qoldiradi. Ular quyidagilarni nazarda tutadi: erkin ishlaydigan raqobat bozori; xususiy mulkni himoya qiluvchi institutlar; yuridik jihatdan mustaqil shaxslar; shartnoma erkinligi; qonun ustuvorligi va boshqaruv tizimi; shuningdek, pulning qiymatni saqlash va muomala vositasi sifatidagi ishonchliligini ta’minlaydigan hamda bozor faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydigan davlat. Bunday sharoitda kapitalist tovar ishlab chiqaruvchi va sotuvchi sifatida allaqachon shakllangan bo‘ladi, mehnat kuchi esa bozorda o‘z qiymati bo‘yicha sotiladigan tovarga aylangan bo‘ladi. Ibtidoiy yoki boshlang‘ich jamg‘arilish allaqachon yakunlangan deb qabul qilinadi va bundan keyin kapital jamg‘arilishi "tinchlik, mulk va tenglik" hukm surayotgan yopiq iqtisodiyotda, ishlab chiqarish jarayonida tirik mehnatni ekspluatatsiya qilish orqali kengaytirilgan takror ishlab chiqarish shaklida davom etadi.

Bunday farazlar klassik siyosiy iqtisod tarafdorlari ilgari surgan liberal loyiha yoki bugungi kunda neoklassik iqtisodchilar ilgari surayotgan neoliberal loyiha to‘liq amalga oshirilganda qanday natijalar yuz berishini tahlil qilish imkonini beradi. Marksning dialektik usulining eng katta kuchi shundaki, u bozorni liberallashtirish — liberallar va neoliberallarning asosiy shiori — jamiyatda hamma birdek farovon yashaydigan uyg‘un tizimni yaratmasligini ko‘rsatadi. Aksincha, bu jarayon tobora chuqurlashib borayotgan ijtimoiy tengsizlikni keltirib chiqaradi. So‘nggi o’ttiz yil davomida neoliberal siyosat yuritilgan davrda, ayniqsa Buyuk Britaniya va AQSH kabi bu siyosatni eng qat’iy qo‘llagan mamlakatlarda kuzatilgan tendensiyalar aynan shuni tasdiqlaydi. Bundan tashqari, Marksning ta’kidlashicha, bunday tizim ortiqcha jamg‘arilishning tobora kuchayib boradigan surunkali inqirozlariga ham olib keladi. Hozirgi davrda kuzatilayotgan iqtisodiy beqarorlik aynan shunday jarayonning ifodasidir.

Biroq bu farazlarning kamchiligi ham bor. Ular zo‘ravonlik, firibgarlik va talonchilikka asoslangan kapital jamg‘arilishini faqat tarixning boshlang‘ich bosqichiga xos hodisa sifatida talqin qiladi yoki Lyuksemburg singari uni kapitalistik tizimning tashqarisida sodir bo‘ladigan jarayon deb qaraydi. Shu sababli kapital jamg‘arilishining uzoq tarixida ibtidoiy jamg‘arilish deb ataladigan yirtqich usullar doimiy ravishda saqlanib qolganini qayta baholash zarur. So‘nggi yillarda bir qator tadqiqotchilar ham aynan shunga e’tibor qaratgan.²³ Bundan tashqari, uzluksiz davom etayotgan jarayonni "ibtidoiy" yoki "boshlang‘ich" deb atash ham unchalik to‘g‘ri emas. Shuning uchun bundan keyin bu hodisani "mulkdan mahrum qilish orqali kapital jamg‘arilishi" (accumulation by dispossession) deb atash maqsadga muvofiq.

Marksning ibtidoiy jamg‘arilish haqidagi tavsifiga yaqindan nazar tashlansa, u juda ko‘p turli jarayonlarni o‘z ichiga olishi ko‘rinadi. Ular jumlasiga yerning tovarga aylantirilishi va xususiylashtirilishi, dehqonlarning zo‘rlik bilan o‘z yerlaridan chiqarib yuborilishi, umumiy, jamoaviy yoki davlat mulki shakllarining mutlaq xususiy mulkka aylantirilishi, umumiy foydalanishdagi resurslarga bo‘lgan huquqlarning bekor qilinishi, mehnat kuchining tovarga aylantirilishi, mahalliy ishlab chiqarish va iste’mol shakllarining bostirilishi, mustamlakachilik, neomustamlakachilik va imperializm orqali aktivlar, jumladan tabiiy resurslarning o‘zlashtirilishi, almashinuv va soliqlarning, ayniqsa yer solig‘ining pul shakliga o‘tkazilishi, qul savdosi, sudxo‘rlik, davlat qarzi va nihoyat kredit tizimining shakllanishi kiradi. Bu jarayonlarning barchasida davlat hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Zo‘ravonlikni qo‘llash bo‘yicha monopoliyaga va qonuniylikni belgilash vakolatiga ega bo‘lgan davlat bu usullarni nafaqat qo‘llab-quvvatlaydi, balki faol ravishda ilgari ham suradi. Marks ham, Braudel ham kapitalistik taraqqiyotning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan davlatning tutgan pozitsiyasiga bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatadi: Buyuk Britaniyada davlat kapitalistik rivojlanishni faol qo‘llab-quvvatlagan, Fransiyada bu qo‘llab-quvvatlash ancha sust bo‘lgan, Xitoyda esa yaqin vaqtgacha aksincha, salbiy xarakterga ega edi.²⁴ Xitoy misolida ibtidoiy jamg‘arilishning yana qayta kuchaygani bu jarayon hozir ham davom etayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida davlat siyosati va siyosiy qarorlar (masalan, Singapur tajribasi) kapital jamg‘arilishining yangi shakllari qanchalik tez va qaysi yo‘nalishda rivojlanishini belgilashda muhim rol o‘ynaganiga oid dalillar juda ko‘p. Shu sababli so‘nggi yillarda kapital jamg‘arilishining yangi bosqichlarida "rivojlantiruvchi davlat" (developmental state)ning o‘rni alohida ilmiy e’tibor markaziga aylangan.²⁵ Buning tarixiy misollarini ko‘rish uchun Bismark davridagi Germaniya yoki Meydzi davridagi Yaponiya tajribasiga nazar tashlashning o‘zi kifoya.

Marks sanab o‘tgan barcha jarayonlar kapitalizmning tarixiy rivojlanishida bugungi kungacha saqlanib qolgan. Hatto ularning ayrimlari avvalgidan ham kuchliroq ahamiyat kasb etgan. Lenin, Hilferding va Lyuksemburg ta’kidlaganidek, kredit tizimi va moliyaviy kapital talon-toroj, firibgarlik va o‘g‘rilikning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Aksiyalar narxini sun’iy oshirish, Ponzi sxemalari, inflyatsiya orqali aktivlar qiymatini ataylab pasaytirish, qo‘shib olish va birlashtirish (mergers and acquisitions) orqali korxonalarning aktivlarini bo‘lib sotish, qarzdorlikni shunday darajaga yetkazishki, natijada hatto rivojlangan kapitalistik mamlakatlar aholisi ham qarz qulligiga tushib qoladi, korporativ firibgarliklar, kredit va fond bozori manipulyatsiyalari orqali aktivlarni tortib olish (masalan, pensiya jamg‘armalarining talon-toroj qilinishi yoki fond bozori va korporatsiyalar inqirozi natijasida yo‘qolib ketishi) — bularning barchasi zamonaviy kapitalizmning ajralmas xususiyatlariga aylangan. Enron kompaniyasining qulashi ko‘plab odamlarni nafaqat ishidan, balki pensiya huquqlaridan ham mahrum qildi. Ayniqsa, xedj fondlari va boshqa yirik moliyaviy institutlar tomonidan amalga oshiriladigan spekulyativ hujumlar bugungi davrda mulkdan mahrum qilish orqali kapital jamg‘arilishining eng muhim vositasiga aylandi. Ular Janubi-Sharqiy Osiyoda likvidlik inqirozini yuzaga keltirib, foyda bilan ishlayotgan korxonalarni ham bankrotlikka olib keldi. Natijada bu korxonalarni kapital ortig‘iga ega markaziy mamlakatlar investorlari juda arzon narxlarda sotib oldi. Wade va Veneroso bu jarayonni "so‘nggi ellik yil ichida dunyoning istalgan hududida tinch davrda mahalliy mulkdorlardan (ya’ni Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlaridan) xorijiy mulkdorlarga (AQSH, Yaponiya va Yevropa kompaniyalariga) aktivlarning eng yirik o‘tishi" deb ta’riflaydi.²⁶

Mulkdan mahrum qilish orqali kapital jamg‘arilishining mutlaqo yangi mexanizmlari ham paydo bo‘ldi. Jahon savdo tashkiloti doirasidagi muzokaralarda intellektual mulk huquqlariga (TRIPS bitimi) alohida urg‘u berilishi bunga misoldir. Endilikda genetik materiallar, urug‘lik fondlari va boshqa ko‘plab biologik resurslarni patentlash va litsenziyalash ulardan asrlar davomida foydalanib kelgan butun jamiyatlar manfaatlariga qarshi ishlatilishi mumkin. Bioqaroqchilik tobora kengaymoqda va dunyoning genetik resurslari zaxirasi bir nechta yirik transmilliy korporatsiyalar foydasiga faol ravishda o‘zlashtirilmoqda. Xuddi shuningdek, yer, havo va suv kabi umumiy ekologik resurslarning tobora kamayib borishi hamda tabiiy yashash muhitining buzilishi tabiatning barcha shakllarini tovarga aylantirish natijasida yuz bermoqda. Bu jarayon ko‘pincha kapital talab qiladigan yirik qishloq xo‘jaligi usullaridan boshqa yo‘lni qoldirmaydi. Madaniy meros, tarix va intellektual ijod mahsulotlarining ham tovarga aylantirilishi keng ko‘lamli mulkdan mahrum qilish jarayonidir. Masalan, musiqa sanoati mahalliy madaniyat va ijod mahsullarini o‘zlashtirib, ulardan tijorat maqsadlarida foydalanishi bilan mashhur. Ilgari jamoat mulki bo‘lgan muassasalarning (masalan, universitetlarning) korporatsiyalashuvi va xususiylashtirilishi, shuningdek butun dunyoda suv ta’minoti va boshqa kommunal xizmatlarning xususiylashtirilishi umumiy mulkni yana bir bor xususiy qo‘llarga o‘tkazishning yangi bosqichini anglatadi. Avvalgidek, davlat hokimiyati ko‘pincha bunday siyosatni aholi xohishiga qarshi bo‘lsa ham amalga oshirish uchun ishlatiladi. O‘tgan davrlarda bo‘lgani kabi, bunday mulkdan mahrum qilish jarayonlari bugungi kunda ham keng ko‘lamli qarshilikni keltirib chiqarmoqda va aynan shu masala globallashuvga qarshi harakatlarning asosiy mavzusiga aylangan.²⁷ O‘tgan sinfiy kurashlar natijasida qo‘lga kiritilgan umumiy huquqlarning (davlat pensiyasi, ijtimoiy yordam yoki davlat tibbiy xizmatidan foydalanish huquqi kabi) yana xususiy sohaga qaytarilishi neoliberal siyosat nomidan amalga oshirilgan eng keskin mulkdan mahrum qilish choralaridan biridir. Bush ma’muriyatining ijtimoiy ta’minot tizimini xususiylashtirish va pensiyalarni fond bozori tebranishlariga bog‘lash rejasi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Shuning uchun ham keyingi yillarda globallashuvga qarshi harakatlar umumiy mulkni qaytarib olish va davlat bilan kapitalning uni o‘zlashtirishdagi hamkorligiga qarshi kurashishga alohida e’tibor qaratmoqda.

Kapitalizm o‘z ichiga nafaqat yirtqichlik va firibgarlikni, balki majoziy ma’noda "o‘zini-o‘zi yemiruvchi" amaliyotlarni ham singdiradi. Ammo, Lyuksemburg ta’kidlaganidek, "zo‘ravonlik va hokimiyat uchun kurashlar chigalligida iqtisodiy jarayonlarning qat’iy qonuniyatlarini aniqlash ko‘pincha qiyin bo‘ladi." Mulkdan mahrum qilish orqali kapital jamg‘arilishi turli shakllarda amalga oshishi mumkin va uning qanday kechishi ko‘p jihatdan vaziyat hamda tasodifiy omillarga bog‘liq. Shunga qaramay, u kapitalizm tarixining barcha davrlarida mavjud bo‘lib kelgan va ayniqsa kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonida ortiqcha jamg‘arilish inqirozlari yuzaga kelib, qadrsizlanishdan boshqa yo‘l qolmaganda yanada kuchayadi. Masalan, Arendtning qayd etishicha, XIX asr Britaniyasida 1860–1870-yillardagi iqtisodiy tanazzullar imperializmning yangi bosqichiga turtki bergan. Aynan o‘sha davrda burjuaziya "bir necha asr oldin kapitalning dastlabki jamg‘arilishiga imkon bergan oddiy talonchilik yana takrorlanishi kerakligini, aks holda kapital jamg‘arilishi mexanizmi to‘xtab qolishini birinchi marta anglab yetdi."²⁸ Bu esa bizni yana makon-vaqt yechimi, davlat hokimiyati, mulkdan mahrum qilish orqali kapital jamg‘arilishi va zamonaviy imperializm shakllari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalasiga qaytaradi.

“Yangi” imperializm

Kapitalistik jamiyatlar uzoq vaqtdan beri ortiqcha jamg‘arilish muammolarini hal qilish uchun makon-vaqt yechimlarini izlab, ko‘pincha ma’lum hududlar yoki mintaqalarda, odatda bir hukmron markaz atrofida shakllangan holda, kvazi-imperialistik siyosat yuritib kelgan. Biroq bu jarayonlarning tarixiy rivojlanishini davrlarga ajratish mumkin. Bunda Xanna Arendtning 1884–1945-yillardagi Yevropa markazli imperializmni burjuaziyaning dunyo miqyosida siyosiy hukmronlik o‘rnatishga qilgan ilk urinishi sifatida talqin qilishi muhim ahamiyatga ega.

Bu davrda har bir milliy davlat ortiqcha jamg‘arilish va o‘z hududidagi sinfiy ziddiyatlarni yumshatish uchun o‘z imperialistik siyosatini olib bordi. Dastlab tizim Buyuk Britaniyaning gegemonligi ostida nisbatan barqaror bo‘lib, jahon bozorida kapital va tovarlarning erkin harakatiga tayangan edi. Ammo XX asr boshlariga kelib bu tartib yemirildi. Yirik davlatlar tobora yopiq iqtisodiy tizimlar va o‘zini o‘zi ta’minlash (avtarkiya) siyosatini tanlay boshladi. Natijada ular o‘rtasidagi geosiyosiy raqobat kuchaydi va bu jarayon Lenin oldindan bashorat qilganidek, ikki jahon urushiga olib keldi.

Bu davrda dunyoning katta qismi resurslari uchun talon-toroj qilindi. Masalan, Yaponiyaning Tayvanda yoki Buyuk Britaniyaning Janubiy Afrikadagi Vitvatersrand oltin konlari hududida olib borgan siyosati bunga misoldir. Maqsad — kapitalizmni kengaytirilgan takror ishlab chiqarish orqali barqaror rivojlantirish tobora qiyinlashayotgan bir sharoitda, ayniqsa 1930-yillardagi inqiroz davrida, mulkni tortib olish orqali jamg‘arish yordamida iqtisodiyotni saqlab qolish edi.

1945-yildan boshlab esa bu tizim AQSH boshchiligidagi yangi xalqaro tartib bilan almashdi. Uning maqsadi yirik kapitalistik davlatlar o‘rtasida umumiy kelishuv yaratish, o‘zaro urushlarning oldini olish va 1930-yillardagi ortiqcha jamg‘arilish muammolarini birgalikda hal qilish edi. Buning uchun asosiy kapitalistik davlatlar rivojlangan mamlakatlarda yanada integratsiyalashgan kapitalizmning afzalliklarini o‘zaro bo‘lishishi kerak edi. Shu sababli AQSH Yevropa integratsiyasini, keyinchalik Yevropa Ittifoqining shakllanishini qo‘llab-quvvatladi. Shu bilan birga, tizimni geografik jihatdan kengaytirish ham ko‘zda tutilgan edi. AQSH dekolonizatsiyani va rivojlanayotgan mamlakatlarda "rivojlanish" siyosatini faol targ‘ib qildi.

Burjuaziyaning global hukmronligining bu ikkinchi bosqichi asosan Sovuq urush sharoiti tufayli barqaror bo‘ldi. Bu davrda AQSH yagona kapitalistik superdavlat sifatida harbiy va iqtisodiy yetakchilikni amalga oshirdi. Natijada iqtisodiy zaruratdan ko‘ra ko‘proq siyosiy va harbiy kuchga asoslangan AQSHning gegemon "superimperializmi" shakllandi.

AQSHning o‘zi tashqi bozorlarga yoki tashqi resurslarga juda kuchli darajada bog‘liq emas edi. Hatto boshqa davlatlar uchun o‘z bozorini ochish imkoniga ham ega bo‘ldi. Shu orqali Germaniya va Yaponiyada 1960-yillarda yuzaga kela boshlagan ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlarining bir qismini o‘z ichki iqtisodiyotida o‘zlashtirdi. Bunga mamlakatlararo avtomobil yo‘llari tizimini qurish, shahar atrofi hududlarining kengayishi hamda AQSHning janubiy va g‘arbiy hududlarini rivojlantirish kabi yirik loyihalar xizmat qildi. Shu davrda kapitalistik dunyo bo‘ylab kengaytirilgan takror ishlab chiqarish asosida yuqori iqtisodiy o‘sish kuzatildi.

Bu davrda mulkni tortib olish orqali jamg‘arish nisbatan sustroq namoyon bo‘ldi. Biroq kapital ortig‘iga ega mamlakatlar, jumladan Yaponiya va G‘arbiy Germaniya, tobora ko‘proq tashqi bozorlarga chiqishga majbur bo‘ldi. Bunda ular sobiq mustamlaka davlatlarining rivojlanayotgan bozorlarida ta’sir uchun o‘zaro raqobatlashdilar. Shunga qaramay, Yevropaning ko‘plab davlatlarida kapital eksporti ustidan qat’iy nazorat saqlanib qoldi, Sharqiy Osiyo mamlakatlari esa chet el kapitali kirishini ham keskin cheklab turdi.

Asosiy siyosiy kurashlar alohida davlatlar ichida kengaytirilgan takror ishlab chiqarish qanday amalga oshirilishi va undan kim foyda ko‘rishi masalasi atrofida kechdi. Xalqaro maydondagi asosiy geosiyosiy qarama-qarshiliklar esa asosan Sovuq urush bilan bog‘liq edi. Bundan tashqari, Yevropa davlatlarining o‘z mustamlakalaridan voz kechishni istamasligi ham mojarolarni keltirib chiqardi. 1956-yildagi Buyuk Britaniya va Fransiyaning Suvaysh kanaliga bostirib kirishi, AQSH tomonidan qo‘llab-quvvatlanmagan bo‘lsa-da, bunga yorqin misol hisoblanadi.

Biroq markazga doimiy qaram holatda qolishdan norozilik tobora kuchayib bordi. Natijada qaramlikka qarshi va milliy ozodlik harakatlari yuzaga keldi. Uchinchi dunyo mamlakatlaridagi sotsialistik harakatlar ham modernizatsiyani maqsad qilgan edi, biroq ular buni kapitalistik emas, balki mutlaqo boshqa sinfiy va siyosiy asosda amalga oshirishga intildilar.

Bu tizim taxminan 1970-yillarda izdan chiqa boshladi. AQSH dollarining ortiqcha miqdorda jahon bozoriga tarqalishi natijasida kapital harakatini cheklovchi nazorat choralarini saqlab qolish tobora qiyinlashdi. Shu bilan birga, Vetnam urushi davrida AQSH bir vaqtning o‘zida ham harbiy xarajatlarni ("qurollar"), ham ichki ijtimoiy dasturlarni ("sariyog‘") moliyalashtirishga urinishi kuchli inflyatsion bosimni yuzaga keltirdi. Boshqa tomondan, kapitalistik markaz mamlakatlarida ishchilar harakatining kuchayishi korporatsiyalar foydasini kamaytira boshladi.

Shu sharoitda AQSH Germaniya va Yaponiya tomonidan yuzaga kelayotgan iqtisodiy raqobatga javoban yangi xalqaro moliyaviy va institutsional tizimni shakllantirishga kirishdi. Uning maqsadi iqtisodiy qudratni yana Uoll-strit (Wall Street) atrofida jamlash va moliyaviy kapital orqali global yetakchilikni saqlab qolish edi. 1973-yilda Nikson ma’muriyati va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi hamkorlik natijasida neft narxlari keskin oshirildi. Bu hodisa AQSHdan ko‘ra Yevropa va Yaponiya iqtisodiyotiga ancha og‘ir zarba berdi, chunki o‘sha paytda AQSH Yaqin Sharq neftiga nisbatan kamroq qaram edi.³⁰ Shu bilan birga, AQSH banklari neft eksportidan olingan ulkan daromadlar — petrodollarlarni jahon iqtisodiyotiga qayta kredit sifatida joylashtirish bo‘yicha deyarli monopol mavqega ega bo‘ldi.

Shunday qilib, ishlab chiqarish sohasida raqobat kuchaygan bir paytda AQSH o‘z ustunligini moliyaviy tizim orqali tiklashga harakat qildi. Buning muvaffaqiyatli ishlashi uchun xalqaro bozorlar, ayniqsa kapital bozorlari xorijiy kapital uchun ochilishi kerak edi. Bu esa uzoq davom etgan jarayon bo‘lib, AQSH tomonidan kuchli siyosiy bosimni, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) kabi xalqaro institutlardan faol foydalanishni hamda neoliberal iqtisodiy siyosatni butun dunyoga yangi me’yor sifatida joriy etishni talab qildi. Shu bilan birga, burjuaziya ichidagi kuchlar muvozanati ham o‘zgardi. Ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi kapital egalari o‘rniga moliyaviy kapital vakillarining ta’siri kuchaydi. Moliyaviy kapital esa ishlab chiqarish korxonalariga moliyaviy bosim o‘tkazish yoki kapitalni istalgan mamlakatga tez ko‘chirish imkoniyati orqali ishchilar harakatining ta’sirini susaytirishga xizmat qildi. Shu sababli moliyaviy kapital burjuaziyaning global hukmronligining uchinchi bosqichida markaziy o‘rin egalladi.

Bu yangi tizim avvalgisiga qaraganda ancha beqaror va tajovuzkor edi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda yuzaga kelgan muammolarni bartaraf etish vositasi sifatida ko‘pincha mulkdan mahrum etish orqali jamg‘arish usullaridan foydalanildi. Bu odatda XVJ tomonidan joriy etilgan strukturaviy moslashuv dasturlari orqali amalga oshirildi. Masalan, 1980-yillarda Lotin Amerikasidagi qarz inqirozi vaqtida ayrim mamlakatlarning iqtisodiy resurslari AQSH moliyaviy kapitali foydasiga qayta taqsimlandi. 1997-yilda esa xedj fondlari Tailand va Indoneziya valyutalariga qarshi yirik spekulyativ hujum uyushtirdi. XVJ talab qilgan keskin deflyatsion siyosat natijasida hatto iqtisodiy jihatdan sog‘lom korxonalar ham bankrot bo‘ldi. Natijada Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda yillar davomida erishilgan iqtisodiy va ijtimoiy yutuqlarning katta qismi yo‘qqa chiqdi. Millionlab odamlar ishsizlik va qashshoqlikka duch keldi. Mazkur inqiroz yana bir natijani ham berdi: investorlar kapitalini AQSH dollariga o‘tkaza boshladi. Bu Uoll-stritning global moliyaviy ustunligini yanada mustahkamladi va AQSHdagi badavlat qatlam aktivlari qiymatining keskin oshishiga sabab bo‘ldi. Natijada sinfiy kurashlar ham yangi yo‘nalishga ega bo‘ldi. Qarshiliklar endi XVJning strukturaviy moslashuv dasturlari, moliyaviy kapitalning talonchilikka asoslangan amaliyotlari hamda xususiylashtirish natijasida fuqarolar iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarining qisqarishiga qarshi qaratildi.

Qarz inqirozlari alohida mamlakatlarning ichki ishlab chiqarish tizimini tashqi kapital manfaatlariga mos ravishda qayta tashkil etish vositasiga ham aylandi. Natijada milliy moliyaviy tizimlar, ichki bozorlar va muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan mahalliy kompaniyalar Amerika, Yaponiya yoki Yevropa korporatsiyalari tomonidan sotib olinishi uchun ochib berildi. Shu tariqa rivojlangan davlatlardagi past foyda darajasi xorijdagi yuqori foydalardan ulush olish orqali qoplandi. Natijada mulkdan mahrum etish orqali jamg‘arish global kapitalizmning asosiy xususiyatlaridan biriga aylandi va xususiylashtirish ushbu siyosatning eng muhim shioriga aylandi.³¹ Bunga qarshi kurash esa anti-kapitalistik va anti-imperialistik harakatlarning markaziy mavzusiga aylandi.

Garchi tizimning markazi Uoll-strit va AQSH Moliya vazirligi bo‘lsa-da, u ko‘p tomonlama xarakterga ega edi. Tokio, London, Frankfurt va boshqa yirik moliyaviy markazlar ham ushbu tizimning faol ishtirokchisiga aylandi. Shu davrda transmilliy korporatsiyalar ham jadal rivojlandi. Ular ma’lum bir davlatda ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsa-da, faoliyatini butun dunyoga yoydi. Bu Lenin tasvirlagan, muayyan davlatlarga qattiq bog‘langan trest va kartellardan tubdan farq qilardi. 1990-yillarning o‘rtalarida prezident Bill Klinton ma’muriyati va Uoll-stritning yirik vakillaridan biri bo‘lgan Moliya vaziri Robert Rubin boshchiligida AQSH ushbu tizimni ko‘p tomonlama xalqaro hamkorlik asosida boshqarishga harakat qildi. Bu siyosat o‘sha davrdagi mashhur "Vashington konsensusi" bilan ifodalandi. Bir muddat shunday taassurot paydo bo‘ldiki, go‘yoki Lenin emas, balki Kautskiy haq bo‘lgandek: ya’ni AQSH yetakchiligi ostida G7 mamlakatlari va yangi xalqaro moliyaviy arxitektura orqali yirik kapitalistik davlatlar o‘rtasida nisbatan tinch hamkorlikka asoslangan "ultraimperializm" shakllanishi mumkin edi.³²

Ammo bu tizim ham jiddiy muammolarga duch kela boshladi. Moliyaviy bozorlarning keskin o‘zgaruvchanligi va global iqtisodiy kuchlar o‘rtasidagi murakkab kurashlar shunchalik chalkash tus oldiki, ularning ortida iqtisodiyotning asosiy qonunlari qanday ishlayotganini anglash tobora qiyinlashdi. Ayniqsa, moliyaviy sektor ko‘pincha haqiqiy iqtisodiy jarayonlarni yashirib qo‘yadi. Biroq 1997–1998-yillardagi Osiyo moliyaviy inqirozi shuni ko‘rsatdiki, dunyodagi eng katta ortiqcha ishlab chiqarish quvvati Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda to‘plangan edi. Shu sababli AQSH aynan shu mintaqadagi aktivlar qiymatini pasaytirishga qaratilgan siyosat yuritdi.³³ Ammo bu hudud mamlakatlarining ayrimlari tez tiklangani ortiqcha jamg‘arilish muammosini yana global iqtisodiyotning markaziy masalasiga aylantirdi. Natijada yangi makon-vaqt yechimi qayerda amalga oshirilishi mumkinligi (masalan, Xitoyda) yoki yangi qadrsizlanish to‘lqinining asosiy yukini kim ko‘tarishi masalasi yana kun tartibiga chiqdi. Shu bilan birga, AQSHda o‘n yildan ortiq davom etgan iqtisodiy yuksalishdan keyin boshlangan resessiya bu mamlakat ham bunday muammolardan himoyalanmaganini ko‘rsatdi.

AQSH iqtisodiyotidagi eng katta xavflardan biri uning tashqi savdo va to‘lov balansining tobora yomonlashib borayotganidir. Brennerning ta’kidlashicha, 1990-yillarda jahon iqtisodiyotini harakatga keltirgan ulkan import hajmi AQSHning savdo va joriy hisob taqchilligini tarixdagi eng yuqori darajaga olib chiqdi. Natijada xorijiy investorlar oldidagi qarzdorlik misli ko‘rilmagan darajada oshdi va AQSH iqtisodiyoti kapitalning mamlakatdan chiqib ketishi hamda dollar qadrsizlanishi xavfiga juda sezgir bo‘lib qoldi.³⁴ Biroq bu qaramlik bir tomonlama emas edi. Agar AQSH bozori inqirozga uchrasa, mahsulotlarini aynan shu bozorga sotishga tayanadigan davlatlar ham og‘ir zarar ko‘radi. Shu sababli Yaponiya va Tayvan kabi mamlakatlarning markaziy banklari AQSHning byudjet va tashqi savdo taqchilligini moliyalashtirish uchun katta mablag‘ ajratishda o‘z manfaatlarini ham ko‘zlagan. Chunki aynan shu mablag‘lar amerikalik iste’molchilarning xarid qobiliyatini saqlab qoladi va natijada ular Yaponiya hamda Tayvanda ishlab chiqarilgan mahsulotlarni xarid qilishda davom etadi. Hatto bu mablag‘larning bir qismi AQSHning harbiy xarajatlarini moliyalashtirishga ham xizmat qilishi mumkin.

Shunga qaramay, AQSHning global ustunligi yana jiddiy sinov ostida qoldi va bu safar vaziyat avvalgidan ham xavfliroq ko‘rinadi. Braudel va uning g‘oyalarini davom ettirgan Arrighining fikricha, moliyaviy sektorning haddan tashqari kengayishi ko‘pincha dunyodagi yetakchi iqtisodiy markaz almashishidan oldingi bosqich hisoblanadi.³⁵ Agar bu to‘g‘ri bo‘lsa, AQSHning 1970-yillardan boshlab moliyaviy kapitalga tayanishi uzoq muddatda uning o‘z hukmronligini zaiflashtirayotgan tarixiy jarayonning bir qismidir. AQSHning ichki va tashqi qarzlari cheksiz o‘sib bora olmaydi. Osiyo davlatlarining har kuni milliardlab dollar ajratib, bu qarzlarni moliyalashtirish imkoniyati ham cheksiz emas. Agar dunyoning boshqa biror mamlakati AQSHdagidek makroiqtisodiy muammolarga duch kelganida, Xalqaro valyuta jamg‘armasi allaqachon unga qat’iy tejamkorlik siyosati va strukturaviy islohotlarni majburiy tarzda joriy qilgan bo‘lardi. Ammo Gowan ta’kidlaganidek, AQSH dollar mavqei va Uoll-stritning global moliyaviy ustunligi tufayli boshqa davlatlar bajarishga majbur bo‘ladigan ko‘plab vazifalardan qochib kela oldi. U to‘lov balansini qat’iy nazorat qilish, ichki jamg‘armalarni oshirish, qarzdorlikni cheklash va ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlaydigan samarali moliyaviy tizim yaratish kabi choralarni ko‘rishga majbur bo‘lmadi. Natijada AQSH iqtisodiyoti tobora nomutanosib va beqaror tus oldi.³⁶

Bundan tashqari, mulkdan mahrum etish orqali jamg‘arish siyosatining ketma-ket qo‘llanishi dunyoning turli hududlarida kuchli noroziliklarni yuzaga keltirdi. Natijada nafaqat butun dunyo bo‘ylab globallashuvga qarshi harakat kuchaydi, balki ilgari AQSH siyosatini qo‘llab kelgan ayrim davlatlar ham, ayniqsa Janubiy Koreya va Yevropadagi mamlakatlar, AQSHning global yetakchiligiga faolroq qarshilik ko‘rsata boshladi.

AQSHning oldida esa tanlov imkoniyatlari juda cheklangan. Bir yo‘l — mamlakat ichida daromadlarni kengroq qayta taqsimlash, ortiqcha kapitalni ichki investitsiyalar orqali o‘zlashtirish va makon-vaqt yechimini mamlakatning o‘zida izlashdir. Masalan, davlat ta’lim tizimini tubdan yaxshilash, eskirgan infratuzilmani yangilash va sanoatni qayta rivojlantirish shunday yo‘llardan biri bo‘lishi mumkin. Ammo bunday siyosat katta davlat xarajatlarini, yuqori soliqlarni va iqtisodiyotga davlatning faol aralashuvini talab qiladi. Burjuaziya esa, tarixda Jozef Chemberlen davrida bo‘lgani kabi, bunday siyosatni qo‘llab-quvvatlashni istamaydi. Bunday dasturni ilgari surgan siyosatchi kapital egalari va ularga yaqin ommaviy axborot vositalarining keskin qarshiligiga duch kelishi va saylovlarda yutqazishi ehtimoli juda yuqori. Shunga qaramay, aynan neoliberal siyosatga qarshi kurash, davlatning ijtimoiy xarajatlarini qisqartirishdan voz kechish va ijtimoiy sohalarga ko‘proq sarmoya kiritish G‘arb kapitalizmini uning o‘zini yemiruvchi tendensiyalaridan saqlab qolishning kam sonli yo‘llaridan biri bo‘lishi mumkin.

Yana bir variant — AQSHning boshqa mamlakatlarga tavsiya qiladigan qat’iy tejamkorlik siyosatini o‘zida ham qo‘llashdir. Biroq bunday yo‘l siyosiy jihatdan deyarli imkonsiz. Agar tashqi kuchlar kapitalni olib chiqib ketish yoki dollarni qadrsizlantirish orqali AQSHni shunday siyosatga majbur qilmoqchi bo‘lsa, bunga AQSH siyosiy, iqtisodiy, hatto harbiy choralar bilan javob qaytarishi ehtimoldan xoli emas.

Shuningdek, AQSH Sharqiy Osiyoning iqtisodiy jihatdan tobora kuchayib borishini xotirjam qabul qilishi ham ehtimoldan yiroq.³⁷ Bunday vaziyat Sharqiy Osiyo davlatlaridan AQSH bozoriga qaramlikni kamaytirib, o‘zaro ichki bozorni rivojlantirishni talab qiladi. Bu jarayonda Xitoyning ulkan modernizatsiya dasturi muhim rol o‘ynashi mumkin. Bu dastur AQSHning 1950–1960-yillarda amalga oshirgan ichki infratuzilma va iqtisodiy rivojlanish siyosatiga o‘xshash ichki makon-vaqt yechimi hisoblanadi. Xitoyning keng ko‘lamli investitsiya loyihalari Yaponiya, Tayvan va Janubiy Koreyaning ortiqcha kapitalini o‘ziga jalb qilishi, natijada AQSHga oqib borayotgan kapital hajmini kamaytirishi mumkin. Masalan, bugungi kunda Tayvan Shimoliy Amerikaga qaraganda Xitoyga ko‘proq mahsulot eksport qiladi. Agar AQSHga yo‘naltirilayotgan moliyaviy oqimlar sezilarli darajada qisqarsa, bu AQSH iqtisodiyoti uchun juda og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Aynan shu sharoitda AQSH siyosiy doiralarining ayrim vakillari qo‘lida qolgan yagona mutlaq ustunlik — harbiy qudrat ekanini namoyish etishga urinayotganini ko‘rish mumkin. Ular imperiyani ochiq siyosiy tanlov sifatida tilga ola boshladi (ehtimol, dunyoning qolgan qismidan iqtisodiy foyda undirish maqsadida) hamda neft zaxiralarini nazorat qilishni jahon iqtisodiyotidagi kuchlar nisbatining o‘zgarishiga qarshi vosita sifatida ko‘rmoqda.

AQSHning Iroq va Venesuela nefti ustidan nazoratni kuchaytirishga bo‘lgan urinishlari shu nuqtai nazardan mantiqiy ko‘rinadi. Iroqda bu demokratiya o‘rnatish shiori ostida amalga oshirilgan bo‘lsa, Venesuelada esa aksincha, mavjud demokratik hukumatni ag‘darishga urinish orqali ko‘zlangan. Bu holat 1973-yildagi voqealarni eslatadi. Chunki bugungi kunda Yevropa, Yaponiya hamda Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, ayniqsa Xitoy, Fors ko‘rfazi neftiga AQSHdan ham ko‘proq qaram.

Agar AQSH Chaves hukumatini ag‘darishga ham, Saddam Husayn rejimini ham yo‘q qilishga muvaffaq bo‘lsa, shuningdek, qurollanish darajasi juda yuqori bo‘lgan Saudiya Arabistonini barqarorlashtira yoki isloh qila olsa (bu davlat avtoritar boshqaruvga tayangan va radikallashgan islomiy kuchlar qo‘liga o‘tish xavfi ostida edi; aslida Usama bin Ladenning asosiy maqsadlaridan biri ham shu bo‘lgan), keyinchalik Iroqdan Eronga o‘tib, Turkiya va O‘zbekistondagi strategik mavqeini Kaspiy dengizi havzasidagi neft zaxiralari bilan bog‘liq holda mustahkamlay olsa, unda AQSH dunyo neft ta’minoti ustidan qat’iy nazorat o‘rnatish orqali jahon iqtisodiyotini boshqarishda ustun mavqeini yana ellik yil davomida saqlab qolishga umid qilishi mumkin.

Bunday strategiyaning xavfi nihoyatda katta. Unga qarshilik juda kuchli bo‘ladi, ayniqsa Yevropa va Osiyodan, shuningdek Rossiyadan. Fransiya va Rossiyaning BMTda AQSHning Iroqqa harbiy bostirib kirishini ma’qullashdan bosh tortgani bunga misol bo‘la oladi. Bu mamlakatlarning ikkalasi ham Iroq neftini o‘zlashtirish bilan bog‘liq manfaatlarga ega edi.

Yevropa davlatlari esa ko‘proq Kautskiy ilgari surgan "ultraimperializm" g‘oyasiga moyil. Bu yondashuvga ko‘ra, yirik kapitalistik davlatlar AQSH boshchiligidagi bir tomonlama hukmronlik o‘rniga o‘zaro tenglik asosida hamkorlik qilishi kerak.

Doimiy harbiylashuv va uzluksiz harbiy sarguzashtlarga tayanuvchi beqaror AQSH gegemonligi dunyoning qolgan qismi uchun jozibador istiqbol emas. Biroq bu Yevropa modeli bundan ancha ilg‘or degani ham emas. Agar Toni Bler maslahatchisi Robert Kuperning qarashlariga ishonilsa, bu model XIX asrdagi "madaniyatli", "vahshiy" va "yovvoyi" davlatlar haqidagi tasnifni yangi shaklda qayta tiklaydi. Faqat endi ular "postmodern", "modern" va "premodern" davlatlar deb ataladi. "Postmodern" davlatlar esa go‘yoki markazlashmagan sivilizatsiyalashgan tartibning himoyachilari sifatida dunyoning qolgan qismini bevosita yoki bilvosita "umumiy" (aslida G‘arb va burjuaziya qadriyatlariga asoslangan) me’yorlar hamda "insonparvar" (ya’ni kapitalistik) amaliyotlarga bo‘ysundirishi kerak bo‘ladi.

Bu yondashuv XIX asr liberal mutafakkirlari, jumladan Jon Styuart Mill Hindiston ustidan nazoratni saqlab qolish va mustamlakalardan iqtisodiy foyda olishni oqlash uchun qo‘llagan dalillarga juda o‘xshaydi. Ular bir tomondan o‘z mamlakatida vakillik demokratiyasini ulug‘lagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan Hindistonni "vasiylik ostida" ushlab turishni oqlagan.

Agar kapitalizm kengaytirilgan takror ishlab chiqarish orqali barqaror o‘sishni tiklay olmasa, bu holat butun dunyo bo‘ylab mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arish siyosatining yanada chuqurlashishiga olib keladi. Bunday siyosat kapital jamg‘arish mexanizmi to‘xtab qolmasligi uchun qo‘llanadigan asosiy vositaga aylanadi.

Imperializmning bunday shakli so‘nggi o‘n yilliklarda mulkdan mahrum qilish siyosati va yirtqich kapitalizm oqibatlarini boshdan kechirgan, ayrim hollarda esa bunga qarshi kurash boshlagan millionlab odamlar uchun maqbul bo‘lishi qiyin. Kuper taklif qilayotgan liberal asoslar postkolonial adabiyot vakillari uchun juda tanish bo‘lib, ular endi bunday dalillarga ishonmaydi. Xuddi shuningdek, AQSH tobora ko‘proq ilgari surayotgan va "global terrorizmga qarshi kurash" bilan oqlanayotgan ochiq harbiylashuv ham tobora ko‘proq xavfli siyosat sifatida baholanmoqda. Ko‘pchilik buni terrorizmga qarshi kurash emas, balki jahon tizimidagi zaiflashayotgan gegemon mavqeini saqlab qolishga qaratilgan urinish sifatida ko‘rmoqda.

Balki eng muhim savol AQSH jamiyatining o‘zi bunga qanday munosabat bildirishi bilan bog‘liqdir. Bu borada Xanna Arendt muhim fikr bildiradi: chet eldagi imperializm uzoq vaqt davomida mamlakat ichkarisida repressiya, hatto zo‘ravon boshqaruv usullariga tayanmasdan yashay olmaydi. Bunday siyosat demokratik institutlarga katta zarar yetkazadi. Fransiyaning Jazoir mustaqilligi urushi davridagi tajribasi bunga yaqqol misoldir.

AQSH tarixan mustamlakachilik va imperializmga qarshi kayfiyat kuchli bo‘lgan mamlakat hisoblanadi. Shu sababli so‘nggi o‘n yilliklarda AQSHning dunyodagi imperial rolini yashirish yoki uni insonparvarlik maqsadlari bilan bezash uchun katta siyosiy targ‘ibot va ayrim hollarda ochiq aldovlardan foydalanilgan.

AQSH aholisi uzoq muddat davom etadigan ochiq harbiy imperiya siyosatini qo‘llab-quvvatlashi aniq emas. Xuddi Vetnam urushi misolida bo‘lgani kabi, bunday siyosatga qarshilik kuchayishi mumkin. Shuningdek, mamlakat ichida fuqarolik erkinliklari, huquqlar va umumiy erkinliklar evaziga to‘lanayotgan narxni ham jamiyat uzoq vaqt qabul qilishi qiyin. Patriot Act va Homeland Security Act kabi qonunlarga kiritilgan repressiv normalar buning dastlabki belgilaridir. Agar imperiya siyosati AQSH Konstitutsiyasidagi Huquqlar to‘g‘risidagi bill (Bill of Rights) tamoyillarini cheklashni talab qilsa, bunday almashuvni jamiyat osonlikcha qabul qilmaydi.

Biroq muammoning boshqa tomoni ham bor. Agar kengaytirilgan takror ishlab chiqarish asosidagi barqaror iqtisodiy o‘sish tiklanmasa va mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arish imkoniyatlari ham cheklansa, AQSH iqtisodiyoti uzoq davom etadigan deflyatsion inqirozga tushib qolishi mumkin. Bunday inqiroz hatto Yaponiyaning yo‘qotilgan o‘n yilligi bilan solishtirganda ham ancha og‘ir bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Agar AQSH dollaridan ommaviy ravishda voz kechish boshlansa, mamlakat juda keskin tejamkorlik siyosatini joriy etishga majbur bo‘ladi. Buning yagona muqobili mutlaqo boshqacha iqtisodiy yo‘lni tanlashdir: boylik va mulkni keng ko‘lamda qayta taqsimlash, jamiyatning ijtimoiy va jismoniy infratuzilmasini tubdan qayta tashkil etish hamda bo‘sh turgan kapital va mehnat resurslarini spekulyativ faoliyat emas, balki jamiyat uchun haqiqiy foyda keltiradigan ishlarga yo‘naltirish. Biroq burjuaziya bunday istiqbolni mutlaqo qabul qilib bo‘lmaydigan variant deb hisoblaydi.

Shunday ekan, yangi imperializm qanday shakl va mazmun kasb etishi hali aniq emas. Aniq bo‘lgan yagona narsa shuki, hozir jahon tizimi qanday ishlashi borasida katta tarixiy o‘tish davrini boshdan kechirmoqda. Turli siyosiy va iqtisodiy kuchlar harakatga kelgan bo‘lib, ular vaziyatni istalgan tomonga burib yuborishi mumkin.

Kapital jamg‘arishning ikki asosiy usuli — mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arish va kengaytirilgan takror ishlab chiqarish — o‘rtasidagi muvozanat allaqachon birinchisi foydasiga siljigan. Bu tendensiyaning yaqin kelajakda susayishi emas, aksincha yanada kuchayishi ehtimoli yuqori. Shu bois aynan mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arish bugungi yangi imperializmning eng muhim belgisi hisoblanadi. Shu bilan birga, "imperiya zarur" yoki "yangi imperializm" haqidagi ochiq siyosiy da’volar ham katta mafkuraviy ahamiyat kasb etmoqda.

Osiyoning iqtisodiy rivojlanish yo‘li kelajak uchun hal qiluvchi omillardan biri ekani aniq. Biroq harbiy ustunlik hanuz AQSH qo‘lida qolmoqda. Arrigi ta’kidlaganidek, bu tarixda kam uchraydigan holatdir. Iroq urushi esa umumiy iqtisodiy tanazzul sharoitida bunday kuchlar muvozanati jahon siyosatida qanday namoyon bo‘lishining dastlabki bosqichi bo‘lishi mumkin.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda AQSHning gegemonligi uch ustunga tayangan edi: ishlab chiqarishdagi ustunlik, moliyaviy qudrat va harbiy kuch. 1970-yillardan boshlab u ishlab chiqarishdagi ustunligini yo‘qotdi. Endilikda esa moliyaviy ustunlikni ham yo‘qotayotgan bo‘lishi mumkin. Agar shunday bo‘lsa, AQSH qo‘lida asosiy ustunlik sifatida faqat harbiy qudrat qoladi.

Shu sababli AQSH ichida qanday siyosiy va iqtisodiy jarayonlar kechishi yangi imperializmning kelajakdagi shaklini belgilovchi eng muhim omillardan biri bo‘ladi.

Boshqa tomondan, mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arish siyosatining tobora kuchayishiga qarshi qarshilik ham dunyo bo‘ylab ortib bormoqda. Ammo bu qarshilik shakllari kapitalizmning klassik davridagi ishchilar sinfi kurashlaridan ancha farq qiladi. An’anaviy proletar kurashlari ishlab chiqarish jarayoni doirasida davom etayotgan bo‘lsa-da, ular avvalgiga qaraganda sustroq tus olgan. Endi esa yangi turdagi qarshiliklar paydo bo‘lmoqda.

Aynan mana shu turli kurash yo‘nalishlari o‘rtasida shakllanayotgan birdamlikni rivojlantirish muhimdir. Chunki ularda imperializmga asoslanmagan mutlaqo boshqa turdagi globallashuvning dastlabki belgilarini ko‘rish mumkin. Bunday globallashuvning markazida ijtimoiy farovonlik, insonparvar maqsadlar va hududlarning ijodiy hamda muvozanatli rivojlanishi turadi. U pul qudratini, fond bozorlari qiymatini yoki dunyo iqtisodiyotining turli hududlarida har qanday vosita bilan kapitalni cheksiz jamg‘arishni ulug‘lamaydi. Chunki bunday jarayon oxir-oqibat boylikning faqat bir necha hududda haddan tashqari to‘planishiga olib keladi. Bugungi davr beqarorlik va noaniqliklarga to‘la. Ammo aynan shu sababli u kutilmagan o‘zgarishlar va yangi imkoniyatlar uchun ham katta salohiyatga ega.

Atamalar ro’yxati 

Accumulation by dispossession — Mulkdan mahrum qilish orqali jamg’arilish. Kapitalni boshqalarning mulki, resurslari yoki huquqlarini o’zlashtirish orqali jamg’arish jarayoni.

Accumulation of capital — Kapital jamg’arilishi. Kapitalning foyda hisobiga doimiy ravishda ko’payib borishi.

Asset stripping — Aktivlarni bo’lib sotish. Korxona yoki tashkilot aktivlarini alohida sotish orqali foyda olish amaliyoti.

Balance of payments — To’lov balansi. Mamlakatning tashqi iqtisodiy operatsiyalari hisobi.

Biopiracy — Bioqaroqchilik. Mahalliy biologik resurslar yoki an’anaviy bilimlardan patent orqali tijorat maqsadida foydalanish.

Bourgeoisie — Burjuaziya. Ishlab chiqarish vositalariga egalik qiluvchi kapital egalari sinfi.

Built environment — Yaratilgan jismoniy muhit. Inson tomonidan qurilgan shaharlar, yo’llar, binolar va boshqa infratuzilmalar.

Capital export — Kapital eksporti. Kapitalni boshqa mamlakatlarga investitsiya qilish.

Capital flight — Kapital qochishi. Kapitalning mamlakatdan tez sur’atda chiqib ketishi.

Class struggle — Sinfiy kurash. Turli ijtimoiy sinflar manfaatlari o’rtasidagi qarama-qarshilik.

Colonialism — Mustamlakachilik. Bir davlatning boshqa hududni siyosiy va iqtisodiy jihatdan boshqarishi.

Commodification — Tovarlashtirish. Mahsulot, xizmat yoki resursni bozorda sotiladigan tovarga aylantirish.

Commons — Umumiy resurslar. Jamiyat tomonidan birgalikda foydalaniladigan yer, suv, o’rmon va boshqa boyliklar.

Creative destruction — Yaratuvchi vayronkorlik. Yangi iqtisodiy tizim yoki texnologiyalar paydo bo’lishi natijasida eskilarining yo’qolishi.

Credit system — Kredit tizimi. Kredit berish va qarz olishga asoslangan moliyaviy tizim.

Current account deficit — Joriy hisob taqchilligi. Mamlakat importi va boshqa tashqi to’lovlari eksportdan oshib ketgan holat.

Debt peonage — Qarz qaramligi. Qarz tufayli iqtisodiy erkinlikning yo’qolishi.

Developmental state — Rivojlantiruvchi davlat. Iqtisodiy rivojlanishda faol rol o’ynaydigan davlat modeli.

Deindustrialization — Deindustrializatsiya. Sanoat ishlab chiqarishining qisqarishi va sanoatning zaiflashuvi.

Devaluation — Qadrsizlanish. Kapital, aktiv yoki valyuta qiymatining pasayishi.

Dispossession — Mulkdan mahrum qilish. Yer, mulk yoki resurslarni egasidan olib qo’yish.

Dollar hegemony — Dollar gegemonligi. AQSH dollarining xalqaro moliya tizimidagi ustun mavqei.

Expanded reproduction — Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish. Kapitalning ishlab chiqarish orqali uzluksiz kengayib borishi.

Finance capital — Moliyaviy kapital. Banklar va moliya institutlari orqali harakat qiluvchi kapital.

Financialization — Moliyalashtirishning ustunlashuvi. Moliyaviy sektorning iqtisodiyotdagi rolining ishlab chiqarishdan ustunlashuvi.

Fire-sale price — Juda arzon narx. Majburiy sotuv natijasida bozor qiymatidan ancha past narx.

Fictitious capital — Xayoliy kapital. Real ishlab chiqarishga emas, moliyaviy aktivlar qiymatiga asoslangan kapital.

Foreign Direct Investment (FDI) — To’g'ridan to’g'ri xorijiy investitsiyalar. Korxona yoki ishlab chiqarishga bevosita kiritilgan xorijiy investitsiyalar.

Free trade — Erkin savdo. Davlat cheklovlarisiz xalqaro savdo qilish tizimi.

Geographical expansion — Geografik kengayish. Kapitalning yangi hududlarga kirib borishi.

Hegemony — Gegemonlik. Bir davlat yoki kuchning boshqalar ustidan ustun mavqei.

Hedge fund — Xedj fond. Yuqori tavakkalchilik asosida investitsiya qiluvchi xususiy investitsiya fondi.

Imperialism — Imperializm. Davlatning iqtisodiy, siyosiy yoki harbiy hukmronligini boshqa hududlarga yoyishi.

Intellectual property rights (IPR) — Intellektual mulk huquqlari. Patent, mualliflik huquqi va boshqa intellektual mulk huquqlari.

Labour export — Mehnat kuchi eksporti. Ishchi kuchining boshqa mamlakatlarga ko’chishi.

Liberalization — Liberallashtirish. Bozorni davlat cheklovlaridan ozod qilish.

Liquidity crisis — Likvidlik inqirozi. Pul yoki tez sotiladigan aktivlar yetishmasligi.

Monopoly — Monopoliya. Bozorni bitta kompaniya nazorat qiladigan holat.

Monopoly power — Monopol hokimiyat. Narx va bozor shartlarini belgilash imkonini beruvchi ustun mavqe.

Neo-colonialism — Neomustamlakachilik. Siyosiy mustaqillik saqlangan holda iqtisodiy qaramlikning davom etishi.

Neoliberalism — Neoliberalizm. Erkin bozor, xususiylashtirish va davlat rolini qisqartirishga asoslangan iqtisodiy siyosat.

Oligopoly — Oligopoliya. Bozorni bir nechta yirik kompaniya nazorat qiladigan holat.

Overaccumulation — Ortiqcha jamg’arilish. Foydali investitsiya qilish imkoniyatidan ortiq kapital yig’ilib qolishi.

Peripheral countries — Periferiya davlatlari. Jahon iqtisodiyotining chekka, qaram iqtisodiyotlari.

Petrodollars — Petrodollarlar. Neft savdosidan olingan AQSH dollaridagi daromadlar.

Portfolio investment — Portfel investitsiyalari. Aksiya, obligatsiya va boshqa moliyaviy aktivlarga kiritilgan investitsiyalar.

Primitive accumulation — Ibtidoiy/Dastlabki jamg’arilish. Kapitalizm shakllanishida majburiy mulk tortib olish va resurslarni o’zlashtirish jarayoni.

Privatization — Xususiylashtirish. Davlat yoki jamoa mulkini xususiy mulkka aylantirish.

Proletariat — Proletariat. O’z mehnat kuchini sotuvchi ishchilar sinfi.

Seigniorage — Emissiya daromadi (senyoraj). Pul chiqarish huquqi orqali davlat oladigan iqtisodiy foyda.

Social reproduction — Ijtimoiy takror ishlab chiqarish. Jamiyatning mehnat kuchi va ijtimoiy hayotini uzluksiz qayta tiklash jarayoni.

Speculative capital — Spekulyativ kapital. Narxlar o’zgarishidan foyda olishni maqsad qilgan kapital.

Spatio-temporal fix — Makon-vaqt yechimi. Ortiqcha kapitalni yangi hududlarga yoki uzoq muddatli investitsiyalarga yo’naltirish orqali inqirozni vaqtincha yumshatish usuli.

Structural adjustment — Tarkibiy moslashtirish dasturi. IMF va boshqa institutlar tavsiya qiladigan iqtisodiy islohotlar majmui.

Surplus capital — Ortiqcha kapital. Foydali investitsiya topa olmayotgan kapital.

Surplus labour — Ortiqcha mehnat resurslari. Ish bilan to’liq band bo’lmagan yoki kapital foydalana olmayotgan ishchi kuchi.

Transnational corporation — Transmilliy korporatsiya. Bir nechta mamlakatlarda faoliyat yurituvchi yirik kompaniya.

TRIPS Agreement — TRIPS bitimi. JST doirasidagi intellektual mulk huquqlariga oid xalqaro kelishuv.

Uneven geographical development — Notekis geografik rivojlanish. Hududlarning iqtisodiy rivojlanish darajasi bir xil bo’lmasligi.

Izohlar

1. H. Lefebvre, The Survival of Capitalism: Reproduction of the Relations of Production, Sent-Martin nashriyoti, Nyu-York, 1976.

2. 1970–1980-yillarda yozilgan ushbu maqolalarning aksariyati keyinchalik Devid Harvining Spaces of Capital: Towards a Critical Geography (Routledge, Nyu-York, 2001) kitobida qayta nashr etilgan. Asosiy nazariy yondashuv The Limits to Capital (Basil Blackwell, Oksford, 1982; Verso, London, 1999 qayta nashri) asarida ham batafsil bayon qilingan.

3. Ushbu nazariy yondashuvning batafsil bayoni The Limits to Capital kitobining 6 va 7-boblarida keltirilgan.

4. R. Brenner, The Boom and the Bubble: The US in the World Economy, Verso, London, 2002. Brennerning ortiqcha jamg‘arilish nazariyasi bu yerda qo‘llanilgan yondashuvdan farq qiladi, biroq uning empirik dalillari ishonchli va foydali deb hisoblanadi.

5. P. Gowan, The Global Gamble: Washington’s Bid for World Dominance, Verso, London, 1999.

6. Ushbu maqolada mavzu qisqa hajmda bayon qilinayotgani sababli ayrim masalalar soddalashtirilgan va sxematik tarzda keltirilgan. Batafsil tahlil keyinchalik chop etilgan The New Imperialism (Oxford University Press) kitobida berilgan.

7. "Yangi imperializm" mavzusi chap siyosiy adabiyotlarda ham keng muhokama qilingan. Muhim ishlarga Leo Panitchning "The New Imperial State" (New Left Review, 2000), Gowan, Panitch va Shawning davra suhbati (Historical Materialism, 2001), Petras va Veltmeyerning Globalization Unmasked, Wentning "Globalization in the Perspective of Imperialism", Samir Aminning "Imperialism and Globalization", shuningdek Maykl Ignatieff va Robert Cooperning liberal hamda konservativ qarashlari kiradi.

8. Marksning "mustaqil shakldagi asosiy kapital" (fixed capital of an independent kind) va "xayoliy kapital" (fictitious capital) tushunchalari The Limits to Capital kitobining mos ravishda 8 va 10-boblarida tahlil qilingan. Ularning geosiyosiy ahamiyati esa Spaces of Capital kitobining 15-bobi — "Kapitalizm geosiyosati"da ko‘rib chiqilgan.

9. Senyoraj (seigniorage) masalasi Guglielmo Carchedining "Imperialism, Dollarization and the Euro" (Socialist Register, 2002) maqolasida tahlil qilingan.

10. G. V. F. Gegel, The Philosophy of Right, Oxford University Press, Nyu-York, 1967.

11. V. I. Lenin, "Imperialism: The Highest Stage of Capitalism", Selected Works, 1-jild, Progress Publishers, Moskva.

12. Ichki iqtisodiy muammolarni tashqi ekspansiya orqali hal qilishga o‘tish jarayoni haqida qiyosiy tarixiy tahlil C.-A. Julien, J. Bruhat, C. Bourgin, M. Crouzet va P. Renouvinning Les Politiques d’Expansion Imperialiste (Presses Universitaires de France, Parij, 1949) kitobida keltirilgan. Unda Ferry, Chamberlain, Roosevelt, Crispi va boshqa siyosatchilar faoliyati taqqoslab o‘rganilgan.

13. H. Arendt, Imperialism, Harcourt Brace, Nyu-York, 1968. Asarda XIX asrdagi imperializm bilan bugungi davr o‘rtasidagi qiziqarli o‘xshashliklar ko‘rsatib beriladi. Jumladan, kapital ortiqchaligi va ichki bozorda foydali investitsiya imkoniyatlari kamayishi kapitalni chetga chiqarishga, buning ortidan esa davlat qudratini eksport qilishga olib kelgani ta’kidlanadi. Muallifning fikricha, bu jarayon ishlab chiqarishga asoslangan kapitalizmdan moliyaviy spekulyatsiyaga asoslangan tizimga o‘tishni tezlashtirgan.

14. J. Henderson, "Uneven Crises: Institutional Foundations of East Asian Economic Turmoil", Economy and Society, 28(3), 1999.

15. 1973-yildan keyingi davrdagi beqarorlikning umumiy tahlili Brennerning The Boom and the Bubble asarida berilgan. Sharqiy Osiyo moliyaviy inqirozi haqida batafsil ma’lumotlar Wade va Venerosoning "The Asian Crisis", Hendersonning "Uneven Crises", Chalmers Johnsonning Blowback kitobi hamda Historical Materialism jurnalining 2001-yildagi maxsus sonida keltirilgan.

16. Gowan, The Global Gamble.

17. Ushbu moliyaviy tizim turlicha nomlangan. Gowan uni "Dollar Wall Street Regime" deb ataydi. Bu yerda esa Wade va Veneroso taklif qilgan "Wall Street–Treasury–IMF kompleksi" atamasi ishlatilgan.

18. Gowan, The Global Gamble, 23 va 35-betlar.

19. The Buenos Aires Herald gazetasi tahririyati, 2002-yil 31-dekabr, 4-bet.

20. Jagdish Bhagwati, "The Capital Myth: The Difference Between Trade in Widgets and Dollars", Foreign Affairs, 77(3), 1998, 7–12-betlar.

21. Gowanning The Global Gamble va Brennerning The Boom and the Bubble asarlari xalqaro moliyaviy tizim haqida o‘xshash tahlillar beradi, biroq ular bir-biriga murojaat qilmaydi.

22. Rosa Luxemburg, The Accumulation of Capital, Monthly Review Press, Nyu-York, 1968, 452–453-betlar. Luxemburg nazariyasi yetarli talab (underconsumption) g‘oyasiga asoslangan bo‘lsa, bu yerda ortiqcha jamg‘arilish (overaccumulation) yondashuvi qo‘llanilgan. "Mulkdan mahrum qilish orqali jamg‘arish" tushunchasining batafsil tahlili The New Imperialism kitobining uchinchi qismida berilgan.

23. M. Perelman, The Invention of Capitalism: Classical Political Economy and the Secret History of Primitive Accumulation, Duke University Press, Durham, 2000. Bundan tashqari, The Commoner jurnalida yangi "o‘rab olishlar" (new enclosures) va ibtidoiy jamg‘arishning tarixiy yoki davom etayotgan jarayon ekanligi haqidagi keng munozaralar mavjud. DeAngelis ushbu bahslarning yaxshi umumlashtirilgan sharhini taqdim etadi.

24. K. Marks, Capital, 1-jild, 8-qism; F. Braudel, Afterthoughts on Material Civilization and Capitalism, Johns Hopkins University Press, Baltimor, 1977.

25. Wade va Veneroso "rivojlantiruvchi davlat"ni quyidagicha tavsiflaydi: yuqori uy xo‘jaliklari jamg‘armalari, korporatsiyalarning yuqori qarzdorligi, bank–firma–davlat hamkorligi, milliy sanoat strategiyasi va xalqaro raqobatbardoshlikka bog‘langan investitsiya rag‘batlari. Mazkur konsepsiyaning klassik tadqiqoti Chalmers Johnsonning MITI and the Japanese Miracle (1982) kitobi hisoblanadi. Davlat siyosatining iqtisodiy o‘sishga ta’siri esa M. Webber va D. Rigbyning The Golden Age Illusion: Rethinking Post-war Capitalism (1996) asarida keng tahlil qilingan.

26. Wade va Veneroso, "The Asian Crisis".

27. Mulkdan mahrum qilish siyosatiga qarshi qarshiliklarning ko‘lami B. Gills tahriri ostidagi Globalization and the Politics of Resistance (Palgrave, Nyu-York, 2000) hamda J. Brecher va T. Costelloning Global Village or Global Pillage? (South End Press, Boston, 1994) kitoblarida yoritilgan. Zamonaviy qarshilik harakatlariga qisqacha sharh Walden Belloning Deglobalization: Ideas for a New World Economy (Zed Books, London, 2002) asarida berilgan. "Quyidan globallashuv" (globalization from below) g‘oyasi esa Richard Falkning Predatory Globalization: A Critique (Polity Press, Kembrij, 2000) kitobida ixcham bayon etilgan.

28. Arendt, Imperialism, 28-bet.

29. Bu davrning eng batafsil tahlili P. Armstrong, A. Glyn va J. Harrisonning Capitalism Since World War II: The Making and Break Up of the Great Boom (Basil Blackwell, Oksford, 1991) kitobida berilgan.

30. Gowan, The Global Gamble, 21–22-betlar. Unda Nikson ma’muriyati va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi hamkorlik haqidagi dalillar keltiriladi.

31. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish siyosatiga ko‘proq e’tibor qaratgan chap harakatlar uzoq vaqt davomida Xalqaro valyuta jamg‘armasiga qarshi qo‘zg‘olonlar va mulkdan mahrum qilishga qarshi boshqa harakatlarning ahamiyatini yetarlicha baholamagan. Bu mavzudagi dastlabki muhim tadqiqotlardan biri J. Waltonning Reluctant Rebels: Comparative Studies on Revolution and Underdevelopment (Columbia University Press, Nyu-York, 1984) kitobidir. Shu bilan birga, mulkdan mahrum qilishga qarshi turli harakatlarning qaysilari ijtimoiy taraqqiyotga xizmat qilishi, qaysilari esa aksincha konservativ yoki reaksion xarakterga ega ekanini aniqlash uchun yanada chuqurroq tahlil zarurligi ta’kidlanadi. Bu borada Antonio Gramschining "Janub masalasi" haqidagi tahlili muhim namunadir. James Petras ham Hardt va Negrini tanqid qilar ekan, shu masalaga alohida e’tibor qaratadi ("A Rose by Any Other Name? The Fragrance of Imperialism", The Journal of Peasant Studies, 29(2), 2002). Masalan, yer islohotiga qarshi kurashayotgan badavlat dehqonlar bilan yashash uchun yer talab qilayotgan yersiz dehqonlarni bir xil harakat sifatida baholab bo‘lmaydi.

32. P. Anderson, "Internationalism: A Breviary", New Left Review, 14-son, 2002, 20-bet. Anderson Kautskiyning "ultraimperializm" haqidagi tasavvuriga o‘xshash holatning ma’lum darajada yuzaga kelganini qayd etadi. Liberal olim Robert Keohane ham shunga o‘xshash xulosaga kelgan. Yangi xalqaro moliyaviy arxitektura haqida S. Soederbergning "The New International Financial Architecture: Imposed Leadership and 'Emerging Markets'" (Socialist Register 2002) maqolasiga qarang.

33. Burkett va Hart-Landsberg, "Crisis and Recovery".

34. Brenner, The Boom and the Bubble, 3-bet.

35. G. Arrighi va B. Silver (tahr.), Chaos and Governance in the Modern World System, University of Minnesota Press, Minneapolis, 1999, 31–33-betlar.

36. Gowan, The Global Gamble, 123-bet.

37. Arrighi AQSH hukmronligiga jiddiy tashqi qarshilik bo‘lishini kutmaydi. Biroq u va hamkorlari AQSH Britaniyaga qaraganda o‘z zaiflashayotgan gegemonligini ekspluatatsiyaga asoslangan ustunlikka aylantirish imkoniyatiga ko‘proq ega ekanini ta’kidlaydi. Agar mavjud tizim inqirozga uchrasa, bunga asosan AQSHning yangi sharoitga moslashishni rad etishi sabab bo‘ladi. Aksincha, Sharqiy Osiyoning kuchayib borayotgan iqtisodiy qudratini tan olish va unga moslashish yangi xalqaro tartibning nisbatan tinch shakllanishi uchun zarur shart sifatida ko‘riladi. Qarang: Arrighi va Silver, Chaos and Governance, 288–289-betlar.

38. M. Klare, Resource Wars: The New Landscape of Global Conflict, Henry Holt, Nyu-York, 2002.

39. Cooper, "The New Liberal Imperialism".

40. Uday Singh Mehtaning Liberalism and Empire (Chicago University Press, Chikago, 1999) kitobi Cooper ilgari surgan g‘oyalarning keskin tanqidini taqdim etadi.

41. Arendt, Imperialism, 6–9-betlar. AQSHning imperialistik siyosati mamlakat ichida ham uzoq vaqt davomida bahs-munozaralarga sabab bo‘lib kelgan. Bu masala William Appleman Williamsning Empire as a Way of Life (Oxford University Press, Nyu-York, 1980) asarida ham batafsil yoritilgan.